Opinie Ombudsman

Vertoont politiek tekenaar Collignon antisemitische trekken?

Het potlood van de politiek tekenaar is nog altijd een gevreesd wapen. Over vrijheid van de tekenaar en de grenzen daarvan.

Een militair met een davidster op zijn rug en zijn mitrailleur gericht op een ongewapende Palestijn tegen een muur aan de grens van de Gazastrook. Er zijn al enkele slachtoffers gevallen, op de muur staat in ­kogelgaten geschreven ‘Happy birthday to me’.

Met de felicitaties van Jos Collignon, sinds 1980 politiek tekenaar voor de krant, aan het 70-jarige Israël.

De tekening, afgedrukt in de krant van 21 april, lokte veel boze reacties uit, van zowel individuele ­lezers als Joodse organisaties. De prent ‘overschrijdt alle fatsoensnormen’, is ‘volstrekt smakeloos’. Een enkele schrijver dreigde met aangifte.

De tekening van Collignon Beeld Collignon

‘Op deze wijze wordt Israël afgeschilderd als een moorddadig regime dat erop uit is weerloze Palestijnen uit te moorden’, schrijft de voorzitter van het Centraal Joods Overleg. De organisatie ‘deelt de ­mening van het Simon Wiesenthal Centrum dat deze cartoon ‘niet alleen een zeer foutieve en dubieuze afspiegeling van de feiten is, maar ook antisemitische trekken vertoont.’ Het CJO verzoekt de krant ‘gepaste maatregelen te nemen en ons van de vorderingen op de hoogte te houden’.

Toe maar.

De kritiek tekent de status van de politieke tekening. Het potlood is nog altijd een stevig wapen in de strijd om het gelijk – goed nieuws voor de liefhebber.

Tekenaars verdienen en genieten net als columnisten en commentatoren de grootst mogelijke vrijheid in hun uitingen, hoe uitgesproken of karikaturaal ook. De grenzen liggen bij het juridisch (on)toelaatbare.

De leidraad van de Raad voor de Journalistiek is helder: ‘Columnisten, cartoonisten en recensenten zijn vrij om hun mening te geven over gebeurtenissen en personen. Daarbij zijn stijlmiddelen als overdrijven en bewust eenzijdig belichten geoorloofd.’

Etnische afkomst, nationaliteit, ras, religie en seksuele geaardheid van groepen en personen mogen worden gemeld ‘wanneer dit nodig wordt geacht voor een goed begrip van de feiten en omstandigheden waarover wordt bericht’. De tekening van Collignon past volledig binnen deze regels.

Het is niet voor het eerst dat Collignon onder vuur ligt. Zijn critici aarzelen ook niet dat te memoreren. Als het over Israël gaat, heeft de tekenaar ‘een zeer slechte staat van dienst’, stipt WAAR, een organisatie ‘van verontruste burgers’, aan: ‘In 2012 werd een aanklacht tegen hem ingediend bij de Raad voor de Journalistiek na een walgelijke tekening in uw krant.’

Dat klopt. De Joodse Omroep diende zelfs een strafklacht in. Maar de officier van justitie zag er niets strafbaars in, de Raad voor de Journalistiek verklaarde de klacht niet ontvankelijk.

Toont Collignons prent ‘antisemitische trekken’? Kritiek op de staat Israël is geen antisemitisme. Deze prent kan moeilijk gezien worden als ‘discriminatie en racistische behandeling van Joden op basis van hun etniciteit of religie’, zoals een definitie luidt. Ook Collignon zelf distantieert zich daarvan: ‘Ik ken ­niemand die een hekel heeft aan Joden, ik zelf heb dat ook niet. Ik ken wel mensen die een hekel hebben aan de politiek van Netanyahu.’

Die verklaring lijkt mij al meer dan voldoende over de intenties van de tekenaar. Hij blijft achter zijn ­tekening staan: ‘Er is geen verschil met hoe ik teken over Trump, Macron of welk onderwerp ook.’ De kritiek bewijst voor hem dat hij ‘raak’ schoot: ‘Ik ben even blij met negatieve reacties als met complimenten.’

De kritiek komt volgens hem vanuit een goed georganiseerde ‘Israël-lobby’. De krant moet niet te snel schrikken van eventueel georkestreerde acties. Natuurlijk heeft de krant wel een verantwoordelijkheid. Tweemaal in zijn lange loopbaan heeft de eindredactie een tekening van Collignon niet geplaatst. In 1988 tekende hij een huiskamertafereeltje waarin elke bewoner moest overgeven bij het verschijnen op tv van Dries van Agt. Dat aan de muur een portretje hing van de koningin die óók moest overgeven, ging de toenmalige eindredactie te ver. Normen verschuiven: het is moeilijk denkbaar dat een tekening om die reden nu nog geweigerd zou worden.

Vorig jaar kwam de tekenaar in botsing met de hoofdredactie, die een tekening had geweigerd van Israëlische kabinetsleden in ruimtepak. Met een ­raket van Elon Musk zouden zij de planeet Mars gaan kolonialiseren. Volgens de hoofdredactie zou die tot verkeerde conclusies bij de lezer kunnen leiden.

De hoofdredactie erkent dat met Collignon is gesproken over zijn wat te stereotiepe weergave van ­Israëliers. Sindsdien houdt de tekenaar daar rekening mee, zegt hij. Los daarvan hecht ook de hoofdredactie aan de vrijheid van een tekenaar. Gelukkig maar.

De klachten zullen dus weinig effect hebben. 5 mei 2018. Wie vrijheid wil vieren, zal moeten oefenen in incasseren. Ook bij een onwelgevallige tekening.

Post van een lezer

‘Schaamteloze kop’ over FC Twente

Bij het instorten van het stadion van FC Twente vielen in 2011 twee doden. Het leek @deVolkskrant wel leuk daar, nu de club degradeert, een grappige kop over te maken... #hoeverzinjehet

@Stan van Eck (Twitter)

Veel boosheid over de krant van 30 april. ‘Na het stadion stortte ook de club in’, stond ­boven een reportage over de ‘grafstemming bij degraderend FC Twente’. ‘Schaamteloos’, volgens sommigen. Erg fijngevoelig is het inderdaad niet om hier te verwijzen naar een dramatisch ongeluk. De kop – niet gemaakt door de verslaggever, maar door de eindredactie – dekte de lading van het stuk ook niet goed.

Anders dan bij een politieke tekening hoorde deze kop bij een nieuwsstuk. Daarvoor gelden andere wetten, zoals (voor zover mogelijk) waardevrije feitelijkheid. Deze kop schoot zijn doel voorbij. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.