ColumnAleid Truijens

Verplaats je in mensen, alleen dan is de wreedheid van oorlog te begrijpen

null Beeld

Wat zou Hella ervan hebben gevonden? Ik stel me deze vraag niet vaak, want dan kun je, als biograaf van Hella Haasse, wel aan de gang blijven, maar nu, na het zien van de film De Oost, dringt ze zich op. Ik denk dat zij deze film over de ‘politionele acties’ in Indonesië goed had gevonden. Fictie op basis van historisch materiaal, een methode die ze zelf graag hanteerde. Een evenwichtige film die laat zien hoe verschrikkelijk hoge idealen en de naïeve wens om goed te doen kunnen uitpakken.

Of is het projectie, dit toegeschreven oordeel? Zelf vond ik het een indrukwekkende film, op het groteske einde na. Jim Taihuttu, achterkleinzoon van een Knil-militair die sneuvelde in deze koloniale oorlog, brengt het geweld – vooral dat van Nederlandse zijde – huiveringwekkend in beeld, zonder in karikaturen te vervallen. De personages hebben tegenstrijdige emoties, zoals de Limburgse Johan die voor God en vaderland wil rechtzetten wat zijn vader, NSB’er, heeft misdaan. De koelbloedige officier Westerling is voor hem een held, die de bevolking behoedt voor terreur, totdat hij ziet hoe Westerling opstandelingen standrechtelijk executeert.

Ik heb genoten van de serene landschappen in de film. De sappige sawa’s, de sierlijk uitgehouwen terrassen, de met geheimzinnige mist omgeven bergtoppen, ze detoneren cynisch bij het bloederige geweld én voeren me naar Haasses heimwee naar die natuur, dat ze ‘het landschap van mijn ziel’ noemde.

Dat heimwee werd haar verweten: woonden er in die prachtige natuur geen ménsen? Een begrijpelijk verwijt. Maar toen Haasse er als kind opgroeide, had ze geen contact met de ‘inlandse’ bevolking. Dat zagen haar ouders liever niet. Dat was een van de redenen dat ze in 1947, op haar 30ste, Oeroeg schreef: het verlangen, achteraf, naar een Javaans vriendje. Hella was indertijd een tegenstander van de politionele acties, met een handjevol intellectuelen, een minderheid. Het was een hoogmoedige, wrede, vergeefse oorlog die vele levens kostte, aan beide zijden, al vielen er meer doden onder Indonesiërs dan onder (Indische) Nederlanders.

In Oeroeg klinkt Haasses begrip voor de nationalistische jongeren door, maar ook het verdrietige besef dat ze het land van haar jeugd kwijtraakte. Latere critici, die haar een ‘koloniale blik’ verweten – op zich niet helemaal onterecht – vergeten hoe uitzonderlijk en gedurfd Haasses verhaal indertijd was. Later besefte Haasse dat ze hield van een land dat niet meer bestond; dat de Nederlanders er nooit enig recht op hadden gehad.

De Oost is niet de eerste Nederlandse film over de politionele acties. Eerder was er Oeroeg (1993) van Hans Hylkema. Die film vervolgt het verhaal waar de novelle stopt, bij de ontmoeting met de Indonesische vrijheidsstrijder die misschien Oeroeg is. In Hylkema’s film is de oorlog vooral de achtergrond van een verhaal over vriendschap. Ook toen protesteerden de veteranen – net als nu ten onrechte. Wat Oeroeg gemeen heeft met De Oost is dat er geen schuldigen worden aangewezen, of het moet de Nederlandse regering zijn die weigerde een verdrag te sluiten. Lees wat David Van Reybrouck daarover schrijft in zijn schitterende boek Revolusi, waarin hij ook vele getuigen aan het woord laat.

Verhalen van mensen, alleen die houden de geschiedenis levend. Bij De Oost is een voortreffelijk lespakket gemaakt, dewereldvandeoost.nl, door Jazzy Taihuttu, docent en zus van de regisseur. Leerlingen krijgen de mogelijkheid zich te verplaatsen in de verschillende personages, om hun motieven en emoties te begrijpen. Misschien helpen deze film en het lespakket om nu, eindelijk, wél open en begripvol te praten over deze inktzwarte bladzijden in onze geschiedenis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden