Opinie

Veroordeling van Oppenheimer raakt het hart van de persvrijheid

Als de rechter kan voorschrijven dat de maker van een karikatuur zijn satirische aantijgingen met harde bewijzen onderbouwt, is het einde van de karikatuur nabij, en wordt de persvrijheid bedreigd.

Advocaat Theo Hiddema in zijn kantoor.Beeld anp

De kranten besteden opvallend weinig aandacht aan het vonnis van de rechter in Maastricht, die Ruben L. Oppenheimer op straffe van een dwangsom opdraagt een karikatuur te rectificeren, die advocaat Theo Hiddema beledigend vindt, jegens zichzelf wel te verstaan.

De rechter verwijt Oppenheimer dat hij zijn aantijgingen aan het adres van Hiddema niet met feiten kan onderbouwen. Die summiere aandacht is verwonderlijk, want zo'n vonnis raakt het hart van de persvrijheid.

Het onderwerp 'belediging door karikaturen' is niet nieuw. De jurist J.H.G. Cohen geeft in zijn boeiende proefschrift Beleediging door caricaturen (1896) talloze voorbeelden van karikaturen die een persoon (of een vorst) beledigen. Een interessante is Daumiers litho Gargantua uit 1831 in het satirische weekblad La Caricature. Daumier tekende de Franse koning Louis Philippe als Gargantua, de veelvraat uit Rabelais' zestiende-eeuwse romancyclus Gargantua en Pantagruel.

De koning zit, herkenbaar aan het door Daumier voor hem gebruikte peervormige hoofd, op een kakstoel. Aan zijn voeten deponeren vermagerde Parijzenaars hun laatste voedsel, dat politici in de muil van de koning kiepen, die het vervolgens uitpoept als onderscheidingen en adelsbrieven voor dezelfde politici. De regering sleepte Daumier voor de rechter, en hij kreeg zes maanden wegens 'het opwekken van haat en verachting jegens de koninklijke regering en belediging van de persoon van de koning'.

Daumiers litho Gargantua uit 1831 in het satirische weekblad La Caricature.Beeld Henk Slechte

Oppenheimer heeft dus veel voorgangers. Daarvan is de Schiedamse tekenaar Theo Gootjes een recente en toepasselijke. Hij tekende in 1995 voor het Rotterdams Dagblad een spotprent van een vrouw met als buik een grote zak geld, terwijl op haar kleding met witte letters staat: 'Neelie Peper-Kroes' en op haar blote benen de tatoeage 'I love money. I love TCR.'

Oud-minister Neelie Kroes vorderde in 1995, net als Hiddema nu, rectificatie, omdat zij vond dat de prent ten onrechte suggereerde dat zij Tanker Cleaning Rotterdam een voorkeursbehandeling had gegeven in ruil voor persoonlijk financieel voordeel. Volgens de rechter wekte de spotprent inderdaad die indruk. Hij begreep dat Kroes zich gekwetst voelde, en vond de prent daarom onzorgvuldig en van een slechte smaak getuigen, maar hij vond ook het fundamentele belang van de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting zwaarder wegen, en sprak daarom de tekenaar vrij. Gelukkig, want als de rechter kan voorschrijven dat de maker van een karikatuur zijn satirische aantijgingen met harde bewijzen onderbouwt, is het einde van de karikatuur nabij, en wordt de persvrijheid bedreigd.

Volgens het proefschrift van Cohen verschilt een gedrukte of getekende afbeelding juridisch wezenlijk van een geschrift (lees: smaadschrift) en is het niet de bedoeling van de wetgever 'eenvoudige beleediging door afbeeldingen gepleegd' te straffen, althans zolang het niet de majesteit betreft. Gootjes is dus volgens de redenering van de jurist Cohen terecht vrijgesproken, en Oppenheimer ten onrechte veroordeeld. De rechter in Maastricht heeft dit proefschrift vast niet gelezen.

Henk Slechte is historicus en verzamelaar van en schrijver over spotprenten en karikaturen.

De Schiedamse tekenaar Theo Gootjes tekende in 1995 voor het Rotterdams Dagblad een spotprent van een vrouw met als buik een grote zak geld, terwijl op haar kleding met witte letters staat: 'Neelie Peper-Kroes' en op haar blote benen de tatoeage 'I love money. I love TCR.'Beeld Theo Gootjes
Daumier heeft een serie litho's gemaakt, waarin hij de juristen op de hak neemt. Dit is er een van.Beeld Daumier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden