opinie INF-verdrag

‘Verleid Moskou tot een aangepast INF-verdrag’

Plaats een aantal Amerikaanse bommenwerpers in Europa met ‘air-launched’ kruisvluchtwapens.

Een Amerikaanse B-52-bommenwerper boven de Oostzee tijdens een oefening met Europese gevechtsvliegtuigen. Beeld US Air Force

Het einde van het in 1987 gesloten INF-Verdrag is nabij. Het verbiedt vanaf de grond te lanceren raketten en kruisvluchtwapens met een bereik van 500-5.500 kilometer. Washington beschuldigt Moskou van schending sinds 2014: Rusland zou een kruisvluchtwapen hebben met een dergelijk bereik. Het Amerikaanse geduld is op sinds de benoeming van de nieuwe nationale-veiligheidsadviseur, John Bolton, die een broertje dood heeft aan wapenbeheersingsverdragen. Op 2 februari loopt de zestigdagenperiode af waarbinnen het verdrag nog gered kon worden. Helaas blijft Rusland ontkennen en beschuldigt het juist de VS van schending van het Verdrag.

Dat Washington op 2 februari de stekker uit het verdrag trekt, komt Rusland goed uit. Het Kremlin kan de Amerikanen de zwartepiet toespelen, terwijl het zelf – net als de VS – de vrije hand krijgt. Beide landen hebben een gedeeld belang: China is geen partij bij het INF-Verdrag en beschikt over veel middellange-afstandssystemen. Rusland en de VS kunnen nu het gat in hun kernwapenarsenaal dichten.

Voor Europa zijn de druiven zuur: de Russische atoomdreiging neemt toe en Amerikaanse druk tot plaatsing zal resulteren in een herhaling van de grote onrust van de jaren tachtig. De Nederlandse regering heeft eind november in een brief aan de Tweede Kamer meegedeeld dat bij teloorgang van het INF-Verdrag de Navo-landen zich moeten beraden op vervolgstappen, zowel op militair gebied als wat betreft wapenbeheersing. Ik zie vijf mogelijkheden:

1. Niets doen. De Navo vertrouwt op het bestaande afschrikkingspotentieel van de VS plus versterking van afweersystemen. Daarmee zou ze afwijken van het beleid meer dan dertig jaar geleden, toen stationering van kruisvluchtwapens in West-Europa noodzakelijk werd geacht tegenover de SS-20 raketten van de Sovjet-Unie. Daarnaast verzwakt deze optie de positie van de VS/Navo wat betreft andere verdragen. Het Kremlin kan constateren dat er toch geen reactie volgt op een Russische schending.

2. Multilateraliseren. China uitnodigen toe te treden tot het INF-Verdrag. De vraag is of Beijing daar trek in heeft. China zal wijzen op de enorme omvang van de kernwapen-arsenalen van Rusland en de VS, waardoor geen sprake is van een gelijkwaardige uitgangspositie. Bovendien kan Beijing eisen dat India ook mee doet. India verlangt dan deelname van Pakistan. Mocht dit spoor al in beeld komen, dan liggen ellenlange besprekingen in het verschiet.

3. Regionaliseren. De Europese Navo-landen zouden erop aan kunnen dringen dat het INF-Verdrag van toepassing blijft op Europa. Rusland mag kruisvluchtwapens stationeren ver weg van het Europese Navo-grondgebied in het oostelijk deel van Russisch Azië. De VS kunnen kruisvluchtwapens plaatsen op Guam of elders in de Pacific. Het risico van verplaatsing van de Russische kruisvluchtwapens in westelijke richting zou beperkt kunnen worden door een streng verificatieregime. Deze optie is voor de Europeanen wellicht het meest aantrekkelijk. De vraag is of de VS en Rusland hiervoor te porren zijn.

4. Europese plafonds. Rusland en de VS komen gelijke plafonds overeen voor een beperkt aantal kruisvluchtwapens in Europa, inclusief een verificatieregime. Deze optie heeft als nadeel dat een eerder verboden klasse kernwapens toch wordt toegestaan, zij het met kwantitatieve beperkingen. Ook dreigt herhaling van de maatschappelijke onrust van de jaren tachtig. Bovendien hebben de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Maas en Navo-secretaris-generaal Stoltenberg al gezegd zo’n plaatsing uit te sluiten.

5. Amerikaanse bommenwerpers in Europa. In plaats van ground-launched cruise missiles (GLCM’s) wordt gebruikgemaakt van air-launched cruise missiles (ALCM’s). De VS kunnen deze lanceren vanaf B-52-bommenwerpers. De nieuwe ALCM-variant zal ook in te zetten zijn met de ­

B-2-bommenwerper en de nog te ontwikkelen B-21. Al deze bommenwerpers opereren vanaf bases in Noord-Amerika. De B-52 bezoekt met enige regelmaat het Verenigd Koninkrijk op luchtmachtbasis Lakenheath. Denkbaar is om een aantal B-52’s (en de opvolgers) permanent te stationeren op Lakenheath en wellicht ook op een luchtmachtbasis op het Europese vasteland. Het voordeel is dat GLCM-plaatsing niet nodig is aan Navo-zijde. Wel zal John Bolton nog overtuigd moeten worden, want hij is voor snelle plaatsing van nieuwe Amerikaanse GLCM’s in Europa.

Een combinatie van de opties 3 en 5 brengt een nieuw Navo-dubbelbesluit in beeld, maar zonder de herintroductie van GLCM’s die in veel Europese landen – zeker in potentiële plaatsingslanden waaronder Nederland – krachtig verzet zal oproepen. Alleen maar het INF-Verdrag redden zonder een stok achter de deur lijkt echter een zeer lastige opdracht.

De plaatsing van een beperkt aantal Amerikaanse bommenwerpers in Europa, uitgerust met de nieuwe vanuit de lucht te lanceren Long-Range Stand-Off kruisvluchtwapens, levert de stok waarmee Rusland mogelijkerwijs alsnog bijt in een voorstel voor een aangepast INF-Verdrag.

Dick Zandee is senior ­onderzoeker bij Instituut ­Clingendael. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.