opinie

Verkiezingsdebatten zijn belangrijk dankzij hun noodgedwongen oppervlakkigheid

Tv-debatten zijn een aaneenrijging van ingestudeerde oneliners, kennen weinig diepgang en vragen weinig aandacht voor de inhoudelijke argumenten. Daarom zijn ze juist zo waardevol, betoogt Roderik van Grieken.

Lijsttrekkers Lilianne Ploumen (links, PvdA) en Sigrid Kaag (rechts, D66) gaan vanuit de Melkweg met elkaar in debat tijdens de eerste uitzending van Pauw's verkiezingsdebatten.  Beeld ANP
Lijsttrekkers Lilianne Ploumen (links, PvdA) en Sigrid Kaag (rechts, D66) gaan vanuit de Melkweg met elkaar in debat tijdens de eerste uitzending van Pauw's verkiezingsdebatten.Beeld ANP

De grote verkiezingsdebatten op televisie kunnen regelmatig op kritiek rekenen, onder andere in deze krant. Ze zouden niet meer zijn dan een aaneenrijging van ingestudeerde oneliners en weinig diepgang kennen. En er zou vooral veel aandacht zijn voor hoe iemand iets zegt, in plaats van de inhoudelijke argumenten. Dat is allemaal waar. Maar dat is nu juist de reden waarom deze debatten zo’n waardevol onderdeel zijn van de verkiezingscampagne.

Politiek menu

Deze weken staan de lijsttrekkers vol in de schijnwerpers. Op televisie, radio, online en in kranten en weekbladen kom je ze overal tegen. Van persoonlijke gesprekken over huis-, tuin en keukenaangelegenheden tot messcherpe interviews. En van rechtstreekse confrontaties met teleurgestelde kiezers tot het zelf presenteren van radio- en televisieprogramma’s. Allemaal met als doel een zo breed mogelijk publiek informeren over de keuze op het politieke menu op 17 maart.

De grote televisiedebatten trekken traditiegetrouw de meeste aandacht. Naar het recente RTL Verkiezingsdebat keken in totaal meer dan 3,5 miljoen mensen. In twee uur tijd gingen de lijsttrekkers van de zes grootste partijen aan de hand van vijf stellingen de verbale strijd met elkaar aan. De stellingen waren vooraf bekend, zodat de lijsttrekkers zich erop konden voorbereiden. Daarnaast werd iedere lijsttrekker drie minuten geconfronteerd met een kiezer die met een persoonlijke ervaring de politicus zo scherp mogelijk ondervroeg. Hier konden lijsttrekkers zich niet op voorbereiden.

De mond gesnoerd

We zagen Rutte’s reactie toen hem de mond gesnoerd werd door een boze kiezer (‘Ik stop u even’), Sigrid Kaag die uit haar slof schoot richting Geert Wilders, Jesse Klaver die sprak over zijn zus en Wopke Hoekstra die geconcentreerd de camera opzocht. Waren het diepgravende debatten met analyses en vergezichten? Nee, zeker niet. Maar door het gebruik van zorgvuldig geselecteerde stellingen over actuele vraagstukken, stellingen waar iedere partij op moest stemmen en kort zijn belangrijkste argumenten mocht benoemen, gaf het debat op een laagdrempelige manier inzicht in de posities en de verschillen tussen de partijen.

Natuurlijk hadden de politici zich grondig voorbereid. Het zou een schoffering van de kijker zijn als ieder op de bonnefooi zijn of haar verhaal zou vertellen. Juist doordat je als kijker weet dat alles goed is voorbereid, kun je laten meewegen wie wat jou betreft het verschil weet te maken.

En de één op één gesprekken met de kiezers? Als het goed is, vertolkten die de mening en frustraties van velen. Kijkers konden meteen zien hoe de deelnemende politici omgaan met een vraag als die rechtstreeks door een burger wordt gesteld. Het is een wereld van verschil of Frits Wester of een andere journalist aan Rutte de vraag stelt of hij nog geloofwaardig door kan na de Toeslagenaffaire, of dat een slachtoffer hem dit rechtstreeks inpepert. We horen Wilders vaak spreken over moslims, maar hoe reageert hij als hij rechtstreeks door een moslima wordt aangevallen? En hoe reageert Kaag op een boer die zwaar te lijden heeft onder de voorstellen van haar partij? Deze confrontaties met de kiezer verschaften inzicht in de persoonlijkheid van de lijsttrekkers.

Rechtstreekse confrontatie

De kracht van verkiezingsdebatten is de rechtstreekse confrontatie tussen de partijen. Ze laten in één oogopslag zien welke keuze voorligt. En met een zware focus op de persoon van de lijsttrekker. Doordat kijkers politici onder hoge druk rechtstreeks met elkaar in debat zien gaan, krijgen ze een goed beeld van hoe zij zich tot elkaar en tot de kiezer verhouden. Dat is belangrijk, want politiek is mensenwerk. Zeker in Nederland, waar de politieke standpunten tussen de meeste partijen uiteindelijk niet zo heel veel van elkaar verschillen. Stemwijzers hebben vaak moeite om met stellingen de verschillen tussen partijen als GroenLinks, PvdA en D66 duidelijk in kaart te brengen.

Waar het dan vooral om draait is welke politicus de uitdagingen van het moment het beste weet te verwoorden op een geloofwaardige manier. Welke persoon vertrouw je een leidende rol in de politieke arena toe? Dat is waar de kijker naar op zoek is.

Noodgedwongen oppervlakkig

Onderzoek laat zien dat er niet veel kiezers zijn die hun stem baseren op de uitkomst van een verkiezingsdebat. Kiezers nemen veel meer mee in hun uiteindelijke keuze. Ervaringen uit het verleden, persoonlijke omstandigheden en de thema’s die mensen zelf het meest belangrijk vinden. Dat is maar goed ook, want verkiezingsdebatten zijn noodgedwongen inhoudelijk nogal oppervlakkig. Door de beperkte tijd moeten complexe vraagstukken worden platgeslagen. Bovendien zijn er te veel deelnemers voor een echt inhoudelijk gesprek. Toch maakt dat niet uit.

Er zijn voldoende andere manieren voor de kiezer die daar behoefte aan heeft om zich tot in detail te verdiepen in ieder thema. Verkiezingsdebatten zijn niet meer en niet minder dan een onderdeel van het aanbod tijdens campagnetijd. Maar wel een onderdeel waar de kiezer, gezien de kijkcijfers, behoefte aan heeft.

Roderik van Grieken is oprichter en directeur van het Nederlands Debat Instituut en mede-organisator van het RTL Verkiezingsdebat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden