Opinie

'Verkies de orde boven de mondiale wanorde'

In een tijd van Russisch expansionisme en messianistisch extremisme moeten we beseffen dat gemeenschappelijke belangen vóór nationale prioriteiten gaan, schrijft de Franse hoogleraar Dominique Moisi.

De Algemene Vergadering van de VN stemde woensdag over de aanpak van terrorisme.Beeld epa

Tweehonderd jaar geleden, op 25 september 1814, werden de Russische tsaar Alexander I en koning Friedrich Wilhelm III van Pruisen bij de poorten van Wenen verwelkomd door de Oostenrijkse keizer Franz I. Het begin van het Congres van Wenen luidde de langste periode van vrede in die Europa eeuwenlang had gekend. Waarom wordt deze verjaardag nu dan nagenoeg genegeerd?

Het Congres van Wenen wordt weliswaar meestal beschouwd als de bevestiging van de overwinning van de reactionaire krachten in Europa na de nederlaag van Napoleon. Maar gezien de huidige mondiale verwarring, zo niet chaos, hoeft zoiets als 'Proustiaanse' nostalgie naar het Congres niet ondenkbaar te zijn. Dit was immers een bijeenkomst die, via harde maar succesvolle onderhandelingen, de internationale orde wist te herstellen na de ontwrichtingen die waren teweeggebracht door de Franse Revolutie en de Napoleontische oorlogen. Kunnen we vandaag de dag die lessen nog toepassen?

Einde bloedig hoofdstuk
Om die vraag te kunnen beantwoorden moeten we niet alleen naar het uit 1815 stammende Verdrag van Wenen kijken, maar ook naar de
Vrede van Westfalen uit 1648 en naar het Verdrag van Versailles uit 1919, die ieder op hun eigen manier een einde maakten aan een bloedig hoofdstuk uit de Europese geschiedenis.

De verdragen die in 1648 werden getekend beëindigden bijna een eeuw van religieuze oorlogen door aanvaarding van het beginsel cuius regio, eius religio ('wiens grondgebied, diens religie'). Het Congres van Wenen herbevestigde het beginsel van het machtsevenwicht, op basis van de overtuiging dat alle partijen een gezamenlijk belang hadden dat hun respectievelijke ambities te boven ging, en herstelde het zogenoemde 'Concert der Naties', dat er twee generaties lang voor zou zorgen dat territoriaal en ideologisch revisionisme van het soort dat tussen 1789 en 1815 was waargenomen geen voet meer aan de grond kreeg. Het Verdrag van Versailles, dat te hardvochtig was om te worden nageleefd en te zwak om te kunnen worden afgedwongen, maakte daarentegen de weg vrij voor de Tweede Wereldoorlog.

Culturele ander
Van de drie verdragen biedt het verdrag dat door het Congres van Wenen werd opgesteld een soort spiegelbeeld dat ons kan helpen de bijzonderheden van onze huidige situatie te doorgronden. In Wenen waren de Europese machten onder elkaar. Hun gevoel tot één grote familie te behoren werd versterkt door de gemeenschappelijke aristocratische achtergrond van hun diplomaten. De culturele 'ander' was geen probleem.

Het kan vandaag de dag uiteraard niet de ambitie zijn om die wereld te herscheppen (of om een anachronistische Westfaalse orde van religieuze scheiding in ere te herstellen). Het zou er eerder om moeten gaan een nieuwe orde te ontwerpen op basis van andere uitgangspunten. Een van de sleutels tot onze huidige mondiale wanorde is dat, in tegenstelling tot het Congres van Wenen - of tot de partijen uit 1648 - de voornaamste acteurs van het internationale systeem niet verenigd zijn door een gemeenschappelijke wil om de status quo te verdedigen.

De VN-veiligheidsraad.Beeld afp

Alliantie van 'gematigden
De voornaamste acteurs vallen in drie categorieën uiteen: openlijke revisionisten, zoals Rusland en Islamitische Staat; landen die bereid zijn om te vechten om een minimum aan orde overeind te houden, zoals de Verenigde Staten, Frankrijk en Groot-Brittannië; en ambivalente
staten, waaronder belangrijke regionale spelers in het Midden-Oosten, zoals Turkije en Iran, wier acties niet in overeenstemming zijn met hun retoriek.

In zo'n verdeelde context is de alliantie van 'gematigden', die door de Amerikaanse president Barack Obama bijeen is geroepen om Islamitische Staat te verslaan - een groep waartoe Saoedi-Arabië, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten behoren - op z'n best zwak te noemen. Een multiculturele coalitie is waarschijnlijk een voorwaarde voor legitieme militaire actie in het Midden-Oosten; het dilemma is dat, tenzij Obama's regionale coalitie aanzienlijk wordt uitgebreid, het enthousiasme van zijn huidige bondgenoten voor Amerikaanse militaire interventie waarschijnlijk snel zal afnemen.

Henry Kissinger
Of wellicht zou zoiets als de 'bipolaire hegemonie' van Groot-Brittannië en Rusland na 1815 (hoewel andere spelers als Oostenrijk, Pruisen en Frankrijk er ook toe deden) kunnen worden gerestaureerd, met de VS en China in plaats van Groot-Brittannië en Rusland. Dit lijkt de ultieme droom van Henry Kissinger te zijn, een droom waarvan je een glimp kunt opvangen in zijn jongste boek World Order: Reflections on the Character of Nations and the Course of History (Wereldorde: Bespiegelingen over het karakter van naties en de loop van de geschiedenis).

Maar kunnen we ons verlaten op de verwezenlijking van die droom? In een tijd dat we worden geconfronteerd met Russisch expansionisme en het extremisme van messianistische boeven en schurken, lijken de lessen van het Congres van Wenen misschien ver weg en irrelevant. Toch staat er één als een paal boven water: staten hebben gemeenschappelijke belangen die vóór nationale prioriteiten moeten gaan.

China, India en Brazilië hebben belang bij het wereldsysteem, wat betekent dat ook zij behoefte hebben aan een minimum aan orde. Maar dat impliceert dat ze ook een bijdrage moeten leveren aan de instandhouding ervan. De belangen van China zouden bijvoorbeeld het best gediend worden door Rusland en de VS niet tegen elkaar uit te spelen, maar door de partij van de orde te verkiezen boven de partij van de wanorde.

Een congres van de moderne equivalenten van Metternich, Castle-
reagh, Alexander I en Talleyrand is ook een luchtkasteel: die figuren zijn niet voorhanden. Maar in de confrontatie met de hedendaagse toenemende wanorde en het escalerende geweld zouden de leiders die er wél zijn er goed aan doen enige inspiratie te ontlenen aan hun voorgangers, die deze week tweehonderd jaar geleden de weg openden naar bijna een volle eeuw van vrede.

Dominique Moisi is hoogleraar aan het Scien-ces Po en adviseur internationale zaken. Vertaling: Menno Grootveld, © Project Syndicate, 2014

Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden