Ombudsman Jean-Pierre Geelen

Verengelsing van de taal is ‘het nieuwe grote ding’

Break-up song en creedal identity zijn ‘het nieuwe grote ding’. Over leenwoorden en het hardnekkige anglicisme.

Omdat kennelijk ook in het werkveld van de ombudsman het hitteplan van kracht was, deze week een opruiming van wat ­zomerrestanten. Klachten en opmerkingen van lezers over een oude bekende onder de onderwerpen: de ‘verengelsing’ van de taal in de krant. Daar ging het vorig jaar ook al over in deze kolommen; het thema blijft telkens ­terugkeren. Volkskrantlezers zijn zeer taalgevoelig, mogen we concluderen uit de gestage stroom reacties over taalgebruik in de krant. Niet onlogisch misschien, voor een krant die zijn lezers ooit opvoedde met het lang succesvolle Groot Dictee der Nederlandse Taal.

Zo kon je de klok erop gelijk zetten dat de term Break-up song (onlangs onderwerp in het Magazine) tot reacties van lezers zou leiden. Met een bijzondere vermelding voor die ene lezer die liever anoniem blijft, maar die fungeert als hofleverancier van (in elk geval door hem) verfoeid Engels in deze krant.

Nieuw was die break-up song niet: het woord dook in 2011 op in deze krant, daarna nog een paar keer. Dat komt natuurlijk doordat het een bestaande muziekterm is, de aanduiding van een subgenre. Hoe dat te vertalen? ‘Scheidingslied’ ligt voor de hand, maar dat wekt iets te veel associatie met het begrip echtscheiding (hier klinkt de echo van Youp van ’t Hek en zijn Eerste Officiële Nederlandse Echtscheidings-LP uit 1984), terwijl de break-up song over relaties in het algemeen gaat.

Uit een tv-recensie: ‘Zo veel non-ironische, plechtige self empowerment, dat herinnert Den Besten aan de vrouw waarvan ze allebei groot fan zijn: ‘Kleine Oprah die je d’r bent!’’

In goed Nederlands

Empowerment komt vaker voor; het stond dit jaar vijf maal in de kolommen. Ook was het onderwerp van de rubriek ‘In goed Nederlands’ op de donderdagse taalpagina in katern V, waar lezers gevraagd wordt een Nederlands equivalent te bedenken. Daar wordt enthousiast en massaal op gereageerd. ‘Bekrachtiging’ werd door de jury het beste alternatief gevonden, maar ik schat de kans dat dit alternatief gemeengoed zal worden niet erg groot.

Waarmee een algemenere vraag op tafel ligt: als de krant zich zo lijkt te bekommeren om ‘onnodig Engels’, wat doet die dan eigenlijk met de aangeleverde alternatieven die tot ‘winnaar’ worden verklaard? Een klein onderzoekje leert dat de ‘bekroonde’ woorden niet of nauwelijks in de krant worden gebruikt.

De chef/samensteller van de taalpagina moet constateren dat de taalpagina beter lijkt te worden gelezen door de lezers/abonnees dan door (eind)redacteuren van de krant. Zelf probeert hij de alternatieven zoveel mogelijk te gebruiken. Ook zijn er plannen om alle afleveringen van de rubriek online (pardon: digitaal) te verzamelen, waardoor een soort naslagwerkje ontstaat, voor lezer én redactie. Door technische perikelen laat dat nog even op zich wachten.

Is elk leenwoord uit een andere taal een schande? Nee. Over verfransing of verduitsing hoor je nimmer klagen, waarschijnlijk omdat die ontwikkeling zich langer geleden voordeed en zich niet of nauwelijks meer doorzet. Het Engels rukt in hoog tempo op, maar in plaats van een verarming van het Nederlands zou je de toevloed van buitenlandse termen evengoed een verrijking kunnen noemen. Vooral bij termen waarvoor het Nederlands geen goed of even kernachtig alternatief heeft.

Codeswitching

In een redactioneel stuk ging het onlangs over ­codeswitching. Weliswaar niet een term die elke lezer bekend zal voorkomen, maar in een van de twee recente artikelen waarin het daarover ging, werd het in elk geval uitgelegd (‘een taalkundig fenomeen waarbij iemand, afhankelijk van de situatie, schakelt tussen talen en dialecten’).

Het wringt pas echt wanneer het taalgebruik lelijk wordt (al is dat een kwestie van smaak) of anglicismen ontstaan. In die laatste categorie zijn er vele.

Zo vroeg de krant zich af: ‘Is crystal meth het nieuwe grote ding in Nederland?’ Het lijkt een slappe vertaling van ‘the new big thing’. Waarbij het woord ‘ding’ ook al zo’n hol, weinig exact begrip is.

‘Schroom niet een zin om te gooien om er gangbaar Nederlands van te maken’, gebiedt het Volkskrant Stijlboek, en dat kan niet vaak genoeg herhaald.

De redactie is dus bepaald niet brandschoon, maar wat opvalt, is dat veel van de gewraakte termen een soort jargon zijn, vaak gebezigd op de opinie- en brievenpagina’s, waar lezers vanuit hun ervaring of professie schrijven. Dan vallen vaktermen al snel, al zou het de auteurs sieren wanneer ze zich meer verplaatsten in de lezer – en ook zou de Opinieredactie vaker kunnen vragen om toelichting of beperking. Dat kan best, zoals hier gebeurde: ‘Die lijkt meer op wat Francis Fukuyama een creedal identity noemt, een identiteit gebaseerd op gemeenschappelijke waarden van democratie en rechtsstaat.’

Draken van zinnen

Nu belanden soms draken van zinnen in de kolommen, zoals eerder dit jaar: ‘Tegenwoordig leidt dat inzicht er voornamelijk toe dat content marketeers verhalen inzetten als krachtige tools om mensen te verleiden.’

Abracadabra uit een Brief van de Dag: ‘Natuurlijk blijft de strijd tegen de overdaad aan prikkels in de huidige VUCA-samenleving (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity) en de slow movement mijn aandacht houden. Maar ondertussen moet ik ook weer vrouwenrechten bevechten.’

Over taal gesproken: een categorie apart vormt de schrijfwijze van buitenlandse plaatsen. Meerdere ­lezers verwonderden zich over de kaartjes die stonden afgedrukt bij de start van de Tour de France (pardon: Ronde van Frankrijk), in Brussel. Daarin stonden onder meer de plaatsen ‘Schaerbeek’ (in het ­Nederlands ‘Schaarbeek’ gespeld) en ‘Bois de la Cambre’ (oftewel ‘Ter Kamerenbos’) vermeld. De ‘Pont Van Praet’ is in het Nederlands de Van Praetbrug.

Buitenlandse plaatsnamen (uit landen met het ­Latijnse schrift) worden volgens het Stijlboek geschreven zoals in het land zelf, met uitzondering van ingeburgerde namen als Londen, Parijs of Kopenhagen. Het zal ongetwijfeld de Belgische tweetaligheid zijn geweest waardoor op de Tourkaartjes de Franse (Waalse) en Nederlandse (Vlaamse) benamingen door elkaar liepen. Niet consequent, en verwarrend. To put it mildly.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden