Essay Verdeeldheid

Verdeeldheid is vervelend, maar het alternatief is nog veel erger

Beeld John Holcroft

Eendracht maakt macht. Dat kan wel zijn, zegt Olaf Tempelman, maar waar geen ruimte is voor verdeeldheid, wordt het echt onaangenaam. 

Als één woord zelden in een fraai daglicht staat, dan ‘verdeeld’. ‘Hopeloos verdeeld’ is een veelvoorkomende combinatie, ‘gelukkig verdeeld’ niet. Eendracht maakt macht, luidt het gezegde. United we stand, divided we fall, zeggen ze in de VS al sinds de founding fathers. De bekende Singaporese denker en diplomaat Kishore Mahbubani waarschuwt al een oeuvre lang tegen verdeeldheid. Dit kwalijke verschijnsel leidt tot verlammende patstellingen en uitstel van noodzakelijke beslissingen. Onlangs verscheen zijn pamflet Is het Westen de weg kwijt?. Daarin betoogt hij dat stagnatie en somberheid in het verdeelde Westen scherp contrasteren met groei en optimisme in Oost-Azië.

Opvallend is dat Mahbubani in dit betoog veel VN-statistieken gebruikt, maar het World Happiness Report omzeilt. Ook in 2019 bestaat de toptwintig van de VN-gelukslijst uit verdéélde landen. De meeste liggen in Europa. De VS komen op plek 18. Mahbubani’s meest bewierookte land, de Volksrepubliek China, binnenkort ’s werelds grootste economie, staat op nummer 86, achter Honduras en Moldavië.

Mahbubani had een minder groot westers publiek gehad als zijn waarschuwingen niet de overtreffende trap waren van wat je tegenwoordig dagelijks leest bij veel westerse publicisten: verdeeldheid kan ons opbreken, polarisatie bedreigt onze samenlevingen. Kijk naar wat verdeeldheid over de Brexit aanricht in Groot-Brittannië: die heeft niet alleen een verlammende politieke uitwerking, maar verscheurt inmiddels complete families. Het maatschappelijk cement van de Verenigde Staten vertoont ondertussen grote barsten door toedoen van het trumpisme én de oprukkende identiteitspolitiek. Een land als Venezuela is het afgelopen decennium de facto volledig onder verdeeldheid bezweken.

Omgaan met verdeeldheid 

Tegen al het bovenstaande valt ook iets in te brengen: dat we in Groot-Brittannië of, erger, in Venezuela niet zozeer de gevolgen van verdeeldheid zien, als wel de gevolgen van een onvermogen verdeeldheid te accepteren. Problematisch is niet dat partijen anders denken, maar dat ze menen een monopolie te hebben op hoe het verder moet met hun land of de wereld in het algemeen. Voor harde brexiteers voert maar één weg naar het heil. De socialistische machthebbers in Venezuela behandelen de oppositie al twintig jaar als lelijk obstakel op de weg naar hun heilstaat. Verdeeldheid ondermijnt een samenleving pas als een deel van een bevolking een ander een deel wil uitschakelen of, kwalijker, als destructie van andersdenkenden een doel wordt.

Van de Brits-Poolse filosoof Leszek Kolakowski is het essay Op zoek naar de barbaar. Daarin stelt hij dat ‘de barbaren dáár schuilen waar mensen niet in staat zijn zichzelf onder kritiek te stellen’. De meesten van ons ervaren dagelijks dat we zelf van binnen verdeeld zijn: enerzijds vinden we dit, anderzijds dat. Sommigen zeggen dat hardop, anderen komen na lang wikken en wegen tot een standpunt. Over de vorige president van de VS, Obama, werd vaak gezegd dat je het wikken en worstelen aan zijn gezicht kon aflezen. Zijn opvolger gaat daar minder onder gebukt. Er bestaan ook aardig wat mensen die zich van geen interne verdeeldheid bewust zijn, die geen gespletenheid ervaren, die weten dat zij wezens uit één stuk zijn. In vele talen bestaat een equivalent van de uitdrukking ‘twijfels overschreeuwen’.

Mensen kunnen ‘de oppositie in hun binnenste’ het zwijgen opleggen, autoritaire regimes kunnen hetzelfde doen met hun politieke oppositie – blijft het feit dat een toestand van onverdeeldheid een utopische toestand is. Twee mensen die langere tijd samen zijn, vallen gegarandeerd ten prooi aan verdeeldheid. De meeste van ’s werelds (echt)paren zijn ermee bekend. Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk stelde ooit dat mensen die hun partner nooit publiekelijk tegenspreken ofwel worden overheerst, ofwel goed zijn in veinzen, ofwel behoren tot de 0,1 procent die in de liefde de lotto heeft gewonnen.

Geen maatschappij is onverdeeld

Samenlevingen die de lotto winnen en eensgezind optrekken, bestaan niet. Elke maatschappij is per definitie verdeeld. Politieke leiders die namens ‘het volk’ spreken – en dat zijn er tegenwoordig weer heel wat – wekken de suggestie van een volk dat ongerept, onverdeeld en zuiver zichzelf kan zijn. Helaas, zo’n volk bestaat evenmin als de mens en de echtparen die ongerept, onverdeeld en zuiver zichzelf zijn. Wat ze de ‘volkswil’ noemen, is altijd maar de wil van een volksdeeltje. ‘Onverdeelde landen’ zijn steevast ondemocratische landen.

Verdeeldheid is er altijd – verschillen ontstaan in de mate waarin die wordt erkend, geaccepteerd en gekanaliseerd. Een imperfect stelsel dat krediet toekomt voor het in banen leiden van verdeeldheid, is de democratie. Daarin wordt namelijk impliciet onderkend dat er noch één stevige identiteit noch één stevige volkswil bestaat. De Vlaamse filosoof Marc De Kesel stelt het zo in zijn laatste boek Het Münchhausenparadigma: ‘Datgene wat een democratie doet functioneren is niet zozeer haar onverdeelde eigenheid als wel haar permanente toestand van verdeeldheid.’

In een democratie wordt de ‘volkswil’ of de ‘eigenheidspretentie’ als het ware permanent opgeschort. Waar de ‘volkswil’ is opgeheven, kunnen mensen proberen verschillende idealen te realiseren zonder dat het tot fysiek geweld komt. De Kesel: ‘De democratie leidt de haat in formele banen, stelt regels op zodat niemand zich de volheid van de macht – de volheid van de identiteit, maar ook de volheid van de haat – kan toe-eigenen.’

Volkskrant Opinie Zaterdag - Lofzang op verdeeldheid Beeld John Holcroft

Eindeloos compromissen sluiten

Dit systeem heeft bijwerkingen als verwaterde compromissen die voortvloeien uit lang gebakkelei, en de ervaring dat er altijd ‘te weinig te laat’ gebeurt. Klachten over inefficiëntie en gebrek aan daadkracht zijn aan de orde van de dag. Niemand die zijn zin krijgt, laat staan onaangelengd een ideaal kan realiseren. Henry Kissinger stelde dat ‘een goed compromis bij beide partijen een ongeveer even grote afkeer opwekt’. Een politiek stelsel dat recht doet aan gespletenheid, vergt frustratietolerantie van de deelnemers. Hoe complexer compromisvorming, hoe meer frustratietolerantie nodig is. Op nationaal niveau kunnen mensen vaak nog volgen hoe compromissen tot stand komen, op Europees niveau is dat lastiger. Dat Europese compromissen doorgaans meer afkeer opwekken dan nationale, laat zich verklaren.

Waar niemand zijn zin krijgt en iedereen constant door anderen wordt gestopt en gehinderd, is het idee van een uitbraak uit het systeem verleidelijk. Van plekken waar wél spijkers met koppen worden geslagen om zonder mitsen en maren een ideaal te realiseren, kan forse aantrekkingskracht uitgaan. De Franse filosoof Jean-François Revel noemde dat in zijn gelijknamige boek ‘de totalitaire verleiding’.

In de tijd dat het verscheen vonden flink wat Franse intellectuelen het China van Mao een lichtend voorbeeld voor hun ‘kleinburgerlijke democratie’. Harry Mulisch vond het Cuba van Castro zo prettig contrasteren met landen vol compromissen dat hij het ‘een filiaal van de hemel’ noemde. Een halve eeuw later worden hemelfilialen vaak ontwaard op rechts. Geert Wilders stelt kiezers het Hongarije van Orbán als voorbeeld: daar is een volk wél verenigd in verzet tegen asieltsunami’s en Brusselse bureaucraten. Een partijgenoot van Nigel Farage schreef een lofzang op eensgezinde Hongaren die niet onderdeed voor die van Mulisch op samenballende Cubanen. Op Cuba zaten ook in Mulisch’ tijd al andersdenkenden gevangen, in Hongarije heb je nog steeds een oppositie – fans van hemelse regimes zwijgen het bestaan van ‘ongehoorzame’ volksdelen steevast dood. In de Sovjet-Unie heetten andersdenkenden ‘vijanden van het volk’. Als Nigel Farage de Brexit ‘de wil van het Britse volk’ noemt, bestaat maar liefst 48,11 procent van dat volk uit volksvijanden.

Een andere westerse groep die hemelfilialen ontwaart, heeft ideeën die aansluiten bij die van Kishore Mahbubani. Deze mensen prijzen efficiëntie en daadkracht op plekken in Azië waar de manier van regeren overeenkomsten vertoont met de manier waarop bedrijven worden geleid – plekken als Mahbubani’s Singapore of, in het groot, de Volksrepubliek China. Voor Singapore bestaat vanwege de bedrijfsmatige politieke bestuursvorm de bijnaam ‘Singapore Corporate Limited’. Lof betreft niet alleen economische daadkracht, maar ook ecologische. Singapore, wordt gezegd, zou nooit zo hoog scoren in groene klassementen als kiezers zich met het beleid hadden kunnen bemoeien. Omdat een raad van bestuur geen kiezers hoeft te paaien, kan die verstandig beleid voor de lange termijn uitstippelen.

Een probleem is dat het verstandige beleid van de een voor de ander de bulldozer is die op zijn huis inrijdt. Ex-eigenaars van ‘voor een betere toekomst’ weggebulldozerde huizen in Singapore durven daar nog anoniem met buitenlandse journalisten over te praten, lotgenoten in China meestal niet. Problematisch voor inwoners van landen die worden geleid als bedrijven is dat ze nergens naartoe kunnen als ze het met de raad van bestuur oneens zijn. Zij worden als het ware door hun eigen land ‘ontslagen’. Opponenten van staatskapitalistische regimes in Oost-Azië hebben vaak geen huisarrest zoals Oost-Europese dissidenten van weleer: zij vertoeven simpelweg zonder inkomsten in de marge van de samenleving.

Sommige westerse ondernemers mogen deze ‘efficiënte manier van besturen’ loven – dat hopeloos verdeelde en zelfs gepolariseerde landen beter scoren in het World Happiness Report, is verklaarbaar: verdeeldheid is onaangenaam, alternatieven zijn nog veel onaangenamer.

Heilig streven

Polarisatie wordt gedefinieerd als het versterken van tegenstellingen tussen groepen. Je kunt betogen dat democratieën daartegen bestand zijn zolang partijen zich erbij neerleggen dat er in laatste instantie niet meer in zit dan een compromis. Polarisatie wordt pas problematisch als ‘eenheid van het volk’ bij partijen een heilig streven wordt – als compromissen worden opgevat als tekenen van zwakte en pogingen worden ondernomen de tegenstander uit te wissen. Pas dan ontstaat een situatie als de Venezolaanse.

In een barbaars politiek stelsel pletten leiders interne verdeeldheid als een stoomwals, kun je stellen in het verlengde van Leszek Kolakowski. Trump heeft trekken van Kolakowski’s barbaar omdat hij zichzelf niet onder kritiek stelt, maar hij zit, in tegenstelling tot de Chinese leider Xi, nog steeds vast in een systeem dat hem wel onder kritiek stelt. Europese collega’s idem dito. Wat Mahbubani in Is het Westen de weg kwijt? de hopeloze verdeeldheid binnen de EU noemt, kun je ook de kracht van de EU noemen: dat voor- en tegenstanders van verdere integratie elkaar voortdurend onder kritiek stellen.

Rechts-populisten vergelijken eurofielen met Sovjet-leiders van vroeger die hun bevolking een utopisch project door de strot duwden. Geenszins: van een utopisch visioen van een verenigd Europa zullen hoogstens aangelengde deeltjes worden gerealiseerd, simpelweg omdat het constant wordt aangevochten door mensen die er niets van moeten hebben. Sophie in ’t Veld, partijgenoot van ‘euro-utopist’ Guy Verhofstadt, stelde in deze krant: ‘Ik krijg weleens buikpijn als ik sommige parlementariërs over Europa hoor praten, aan de andere kant ben ik er ook blij mee. Dankzij de anti-EU-populisten hebben we nu wel een debat over Europa. Heel gezond.’

De meest geciteerde woorden van Voltaire zijn ook een verkapt pleidooi voor verdeeldheid: ‘Ik verafschuw wat u zegt, maar ik zal uw recht om het te zeggen met mijn leven verdedigen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden