OpinieFinanciën gemeenten

Verdeel geld eerlijker en laat plattelandsgemeenten niet verzuipen

Op het platteland dreigt (nog meer) kaalslag, als het geld uit het Gemeentefonds niet eerlijker wordt verdeeld, betogen Barbara Oomen, Arno Witkam en Marijn Dieleman.

Het Veerse Meer wordt volgens de auteurs volgebouwd om ‘voor wat inkomsten’ te zorgen, zodat publieke taken toch betaald kunnen worden. Beeld Julius Schrank

Zo vlak voor Prinsjesdag kwam de Rijksoverheid maandag alvast met een geschenk voor de gemeenten, provincies en waterschappen: 777 miljoen euro aan coronasteun. Hoe welkom dit bedrag ook is, het is bij lange niet genoeg. Dit geldt vooral voor de plattelandsgemeenten. Hoe die ervoor staan, ook zonder corona, demonstreerde wethouder Hans Olthof van Olst-Wijhe, door voor de zomer in pak de IJssel in te lopen. Het water, zo was de boodschap, staat ons aan de lippen. 

Juist voor deze gemeenten geldt dat het Gemeentefonds groter moet, eerlijker verdeeld, met daarbij mensen centraal, in plaats van middelen.

Het gros van de gemeenten maakt dit najaar de meerjarenbegroting, en staat daarmee voor duivelse dilemma’s: de bibliotheek dicht of het zwembad? Korten op jongeren of ouderen? Plantsoenbeheer of het poppodium? Achter technische termen als ‘kerntakendiscussie’ en ‘herijking gemeentefonds’ ligt een wereld die ons allemaal raakt. Verdeeld in het sociaal domein (wachtlijsten voor de jeugdzorg, de steun om weer aan het werk te gaan, maatschappelijke ondersteuning) en klassiek domein (denk zwembaden, bibliotheken, gebouwen) en allebei even zorgelijk eraan toe.

‘De koek moet groter’, zo gaven wethouders en andere lokale politici minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) op de allerlaatste dag voor het zomerreces mee. Het is opvallend dat al vóór corona 265 van de 355 Nederlandse gemeenten een tekort op de begroting had. De reden hiervoor is welbekend en vaak herhaald: veel meer taken (jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning, participatie, passend onderwijs) en veel minder middelen.

Wat veel minder aandacht kreeg is de oneerlijke verdeling van die middelen. Neem Zeeland, waar 9 van de 13 gemeenten een tekort heeft op het sociaal domein: 70 procent tegenover de landelijke 23 procent. Dit niet, zo blijkt uit onderzoek, omdat de Zeeuwen hier niet zuinig genoeg zijn. Het echte probleem blijkt te zijn dat het landelijke verdeelmodel nauwelijks rekening houdt met ruimtelijke kenmerken, met de krimp, en met het aantal ouderen.

Muziekcentrum

De gevolgen laten zich raden. Het sluiten van een populair muziekcentrum in Vlissingen. Geen geld om de prachtige Oostkerk de coronatijden door te helpen. Het volbouwen van het Veerse Meer voor wat inkomsten, of op andere manieren de markt opgaan om aan publieke taken te voldoen. Maar ook: de jeugdzorgorganisatie die dreigt om te vallen. Mensen die geen schuldhulpverlening, begeleiding naar passend werk, middelen om mee te kunnen doen krijgen omdat de gemeente simpelweg niet uitkomt.

Daarbij werkt de door de verdelingsmodellen ingebouwde ongelijkheid zelfversterkend. Een gemeente die er goed voor staat, heeft genoeg mensen en middelen om te ‘matchen’ in allerlei sociale, culturele en economische initiatieven.

Een buurgemeente moet zo hard werken om het hoofd boven water te houden dat zulke investeringen uitblijven. Zo worden de rijke gemeenten rijker, en arme armer.

Daarbij reikt het water wellicht nu tot de lippen van plattelandsgemeenten, maar komt er in de verte een regelrechte vloedgolf aan. Onder de technocratische naam ‘herijking Gemeentefonds’ wil de regering gemeenten onder de 20 duizend inwoners met ongeveer 58 euro per inwoner per jaar korten, die van 20- tot 50 duizend met zo’n 33 euro en die van 50- tot 100 duizend met 9 euro. Alleen gemeenten met meer dan 100 duizend inwoners gaan er, tot 106 euro per inwoner, op vooruit. Dit geldt in Zeeland, net zoals in andere krimpprovincies, dus voor geen enkele gemeente. Nadeelgemeenten, heten ze nu al.

De ‘jackpot voor grote gemeenten’, concludeert vakblad Binnenlands Bestuur. Waarbij sommigen boze opzet vermoeden: een laatste push om op te schalen, ook al zijn de voordelen daarvan nooit bewezen. Bewijs ligt daarbij in het feit dat de bezuiniging van 1 miljard euro voor dit onbewezen en niet doorgevoerde opschalingsbeleid nog steeds wel in de boeken staat.

Voor alle gemeenten in een provincie als Zeeland leidt het tot onacceptabele keuzes, die iedere burger zal voelen. De meeste gemeenten zien dan ook de herverdeling van het gemeentefonds als het grootste risico voor het komend jaar, groter dan corona.

Maatwerk

Aristoteles definieerde rechtvaardigheid als gelijke gevallen gelijk behandelen en ongelijke gevallen ongelijk. Dit was ook het idee van de decentralisaties: dat gemeenten, met maatwerk, ongelijke gevallen ook ongelijk zouden kunnen behandelen.

Nu staan niet mensen, maar middelen centraal. En gaan gemeenten, uit geldnood, gelijke gevallen ongelijk behandelen. Of jij nog in de buurt een boek kunt lenen, steun krijgt voor een traplift, met je beperking naar een buurtschool mag, wordt bepaald door oneerlijke rekenmodellen, meer dan wat jij nodig hebt of zelfs wat jouw gemeente jou zou gunnen.

Minister Ollongren pleitte vorig jaar in de essaybundel Land in samenhang voor een land van gelijke kansen, ‘ongeacht of je in Aalten, Appelscha of Amsterdam opgroeit’. Dit najaar biedt haar een kans om daar iets aan te doen: door plattelandsgemeenten niet te laten verzuipen. Het gemeentefonds groter te maken. En daarbij de verdeling te laten beginnen bij mensen, in plaats van middelen. Om zo wethouders ervan te weerhouden uit wanhoop de Westerschelde of de Waal in te lopen.

Barbara Oomen is hoogleraar rechten aan het University College Roosevelt, Arno Witkam is wethouder in Borsele en Marijn Dieleman is advocaat te Middelburg. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden