Opinie Iraanse revolutie

Veertig jaar na de Iraanse revolutie blikt Afshin Ellian terug: ‘Hoed je voor alle vormen van politieke romantiek’

Khomeini omringd door bewonderaars, nadat hij heeft gemeld uit zijn ballingschap in Frankrijk terug te keren naar Iran, 21 januari 1979. Beeld Getty

Terwijl kinderen en studenten dagdroomden, wist Khomeini precies wat hij wilde: een totalitaire staat. 

Ik ben een kind van de Iraanse revolutie, de laatste klassieke revolutie van de 20ste eeuw. De Perzisch sprekende BBC had het al in augustus 1978 voorspeld: het lot van de sjah van Perzië zal worden bepaald door negen miljoen schoolgaande kinderen. Als zij de straat opkomen, zal in Iran onbeheersbare anarchie uitbreken.

Rond deze tijd, 40 jaar geleden, was ik een professionele demonstrant. De Iraanse kranten en de BBC waren de spreekbuis van de revolutie. Ze hadden al een paar dagen eerder aangekondigd: de imam zal komen! Voor de imam poetsten we de straten en op de muren schreven wij: als de demon (de sjah) weg is, komt de engel. De engel, dat was imam Khomeini.

Khomeini kwam op 5 juni 1963 in opstand tegen de Witte Revolutie van de sjah. Die Witte Revolutie wilde van een feodaal Iran een modern land maken: stemrecht voor vrouwen, grondhervormingen, hervormingen van het arbeidsrecht en het onderwijs. De opstand van de fundamentalisten werd neergeslagen, Khomeini werd gearresteerd en met alle egards naar een militaire villa gebracht.

Pakravan

De toenmalige directeur van de gevreesde Iraanse geheime dienst Savak, generaal Pakravan (1911-1979), sprak uitvoerig met Khomeini. Pakravan was een militair, maar ook een intellectueel die in Frankrijk was opgeleid. Een echte francofiel. Toen hij tot directeur van Savak werd benoemd, verbood hij foltering en bevorderde hij intelligente manieren van inlichtingenvergaring en dialoog.

In die zomer van 1963 vertelde hij aan Khomeini dat de regering hem wilde vervolgen en eventueel zou doden, maar hij dacht dat het niet nodig zou zijn. Hij stelde daarvoor een voorwaarde: Khomeini moest de scheiding tussen islam en staat aanvaarden. Khomeini was een meester in dubbelzinnige uitspraken: ‘Ik ga me niet meer bemoeien met de politiek zoals die door jullie wordt begrepen.’

Pakravan drong er daarna bij de sjah op aan hem vrij te laten. Khomeini werd dus vrijgelaten dankzij Pakravan. Maar in zijn thuisbasis, de stad Qum, hield hij een opruiende toespraak tegen Amerika. De maat was vol en hij werd in 1964 naar Turkije en daarna naar Irak verbannen. Voordat hij uit Iran vertrok, sprak hij deze inmiddels beroemde zin: ‘Mijn soldaten zijn nog niet geboren.’

Ik werd twee jaar later geboren. Wíj waren zijn soldaten: een leger van kinderen waartegen het beschaafde leger van de sjah niet opgewassen was. U vraagt zich af hoe een kind in een revolutie meegesleurd wordt. Sommigen liepen mee uit verveling, omdat de scholen dicht waren. Anderen deden mee, omdat een oudere broer of zus revolutionair was geworden. Hoe zij revolutionair en antiwesters werden, is zeer leerzaam voor een westerling. Het waren studenten die door westers-marxistische, neomarxistische, of nihilistische revolutionaire opvattingen werden beïnvloed. Daarbij kunt u denken aan het leger van sociologen en sociaalfilosofen aan de westerse universiteiten: Jean Paul Sartre, Michel Foucault, Adorno en zijn school. De westerse intellectuele zelfhaat transformeerde in Iran tot echte revolutionaire haat.

Nuttige idioten

Er waren ook religieuze studenten (een minderheid) die door Sayyid Qutb en zijn Iraanse varianten werden begeesterd. De imam besefte perfect dat die studenten de nuttige idioten waren en die jonge kinderen zijn soldaten. Immers, de echte professionele aanhang van Khomeini bestond uit moellahs met hun eigen wereldbeschouwing, de politieke islam.

Rond de tijd dat wij de terugkomst van de ‘engel’ moesten vieren, werden de kinderen van de revolutie verdeeld in twee groepen: de religieuze groep, die wat later Hezbollah ging heten, en de rest die zich bij linkse en quasi-islamitische linkse groepen zou aansluiten. Ook dit werd bepaald door de politieke stemming in de intellectuele kring van de familie. De kinderen leerden pamfletten reproduceren. Ik heb ze nooit gelezen, wel verspreid.

Een toestand van dronkenschap

De revolutie is dronkenschap. Voor mijn moeder stond vast dat iedereen dronken was. Zelfs toen ik de eerste keer tijdens een demonstratie in elkaar werd geslagen, dacht zij dat ook ik dronken was. Toch had zij gelijk: ik was in een toestand van dronkenschap. De dronkenschap van de revolutie is niets anders dan de collectieve bezieling door fraternité, een metamorfose in dagdromen. Azadi, vrijheid, klonk overal, een romantisch woord zonder enige inhoud. Niet alleen de kinderen, ook de studenten wisten niet wat vrijheid inhield. Geestelijke armoede kenmerkte deze en andere revoluties in de 20ste eeuw.

Anders dan de straat wist Khomeini precies wat hij wilde en hoe hij de massa moest misleiden. Zie hier een paar krantenkoppen voordat hij naar Iran kwam: ‘Ik word geen staatshoofd van Iran’, ‘Vrouwen geven we allerlei vrijheden maar we zullen verdorvenheid voorkomen’, ‘Kranten die niet schadelijk en misleidend zijn, zijn vrij’, ‘Een islamitische staat kent geen dictatuur’, ‘Alle politieke partijen, liberalen, communisten en andere linkse groepen zijn vrij’, ‘We zullen elektriciteit en olie gratis maken’. Later benoemde hij zichzelf tot de hoogste leider van Iran.

Khomeini omringd door aanhangers in zijn verblijfplaats in Frankrijk, 10 oktober 1978. Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

Khomeini had in ballingschap een politiek-theologisch boek geschreven over de vorming van de islamitische staat en de toepassing van de sharia. Weinigen hadden dat boek gelezen. Het regime van de sjah was genadeloos voor liberalen en linkse intellectuelen, maar voor de moellahs was het zeer ruimhartig. De sjah zelf was in de greep van een gevaarlijk bijgeloof: hij dacht dat de meeste moellahs zijn regiem zouden steunen, ook al had hij ze ooit als zwarte reactionairen omschreven. Khomeini’s politieke islam was voor een groot deel op dezelfde bronnen gebaseerd als de soennitische politieke islam: de Koran, de hadith (verhalen van en over de profeet Mohammed) en vooral de politieke theologie van Ibn Taymiyyah (1263-1328). In de lijn van Ibn Taymiyyah koos Khomeini voor het tot ongelovigen verklaren van tegenstanders om ze te laten ombrengen.

Dit was de werkelijkheid: de demonstranten waren aan het dagdromen en de ‘engel’ had een uitgewerkt plan voor een totalitaire staat.

Revoluties van de 20ste eeuw, hetzij bolsjewistisch, hetzij nationaal-socialistisch, zijn gefundeerd in de politieke romantiek. Niet de leiders maar de deelnemers aan de revolutie zijn in de greep van die romantiek. De politieke romantiek was de bron van de revolutionaire dronkenschap. Hoed je dus voor alle vormen van politieke romantiek.

Bakhtiar

De Iraanse historicus Abbas Milani vergeleek de Iraanse revolutie met andere revoluties: 11 procent van de Iraniërs participeerde in de revolutie, aan de Franse Revolutie nam 7 procent van de bevolking deel, aan de Russische Revolutie 9 procent. Van de slogans van de Iraanse demonstranten was 38 tot 50 procent gericht tegen de sjah; 16 tot 30 procent was ten faveure van Khomeini. ‘Dood aan de sjah’ klonk dus luider dan ‘lang leve Khomeini’. Khomeini verkreeg pas een jaar voor de revolutie de eretitel imam. De man die hem deze eretitel in een moskeepreek gaf, is nu president van Iran, Hassan Rohani.

De laatste premier van de sjah was een dissident, de sociaal-democraat Shahpour Bakhtiar (1914-1991). Hij hief de Savak op en wilde onmiddellijk verkiezingen organiseren in Iran. Toch kozen de revolutionairen voor de radicale lijn van Khomeini: Bakhtiar moest weg, het regime moest worden ontmanteld. De francofiele sociaal-democraat die tijdens de Tweede Wereldoorlog deel uitmaakte van het Franse verzet, bleek kansloos te zijn tegen de heersende politieke romantiek die ook nog door een bijzonder element werd gevoed: fake news! Volgens Khomeini zouden 70.000 Iraniërs bij de revolutie om het leven zijn gekomen. Thans rekent het regime dat het zo’n 2.300 doden waren. Nu de familie van de martelaren uitkeringen moet krijgen, is het regime pietje precies geworden.

Khomeini in Iran, 29 maart 1979. Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

Na haar overwinning moest de revolutie afrekenen met haar nabije vijanden, het verslagen regime van de sjah, en haar eigen kinderen. Al na vijf dagen werd een aantal generaals geëxecuteerd op het dak van de school waar Khomeini verbleef.

De revolutionaire islamitische rechtbanken spraken in hoog tempo doodstraffen uit. Hassan Pakravan, die in hetzelfde jaar waarin Khomeini werd verbannen de Savak verliet, werd in de lente van de revolutie gedood. Pakravan is de man die de Savak wilde humaniseren en die voorkwam dat Khomeini en zijn medestanders geëxecuteerd werden.

Welkom in de totalitaire staat Iran

De revolutionairen waren blij, maar ze wisten niet dat hun hetzelfde lot wachtte. Groep na groep, clubje na clubje werden ze in de eerste drie jaar van de revolutie verboden. Voor het beschermen van de islamitische staat werden parallelle organisaties opgericht: de Revolutionaire Garde, de militie (Basij), de buitenlandse arm van de Revolutionaire Garde (Quds), de revolutionaire rechtbanken, en talloze inlichtingenorganisaties. Welkom in de totalitaire staat Iran.

Mijn neef Faramarz werd geëxecuteerd en begraven in een massagraf. Mijn herinneringen vormen een eigen kerkhof: velen die ik direct of indirect kende zijn geëxecuteerd. In 1988 werd de rest van de politieke gevangenen, het ging om duizenden mensen, binnen een paar weken massaal omgebracht.

Onder een schitterend maanlicht verliet ik via woestijnen mijn Perzië. De imam kwam, en helden stierven zonder episch verhaal in de onafgebroken herfst van de islamitische revolutie. Het kind van de revolutie kan de imam, Allah en zijn profeet niet vergeven.

Afshin Ellian is hoogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschap aan de universiteit Leiden. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden