Column Beweringen & bewijzen

Veel harde noten - maar ook grappen en grollen, is dat geen betere manier om die populisten binnen boord te houden?

Onlangs overleed in Moskou de Russische mensenrechtenadvocaat Ljoedmila Aleksejeva (1927-2018). Ze had zoveel invloed dat zelfs haar grote vijand Vladimir Poetin op haar 90ste verjaardag een bloemetje kwam brengen. In deze krant schreef Aryeh Neier, voorzitter van de door George ­Soros opgerichte Open Society Foundations, een korte necrologie over haar.

Aleksejeva, Poetin, Neier en ­Soros zijn uiteenlopende karakters met een verschillende geschiedenis. Van hen is Neier (81) degene die mij er het meest aan herinnert dat vrijwel niets in ons bestaan eenduidig is. Neier, een in Berlijn geboren Jood, emigreerde in 1939 met zijn ouders naar de Verenigde Staten, waar hij een ­advocatenpraktijk opbouwde. In 1977 trad hij in die hoedanigheid op namens de National Socialist Party of America. Die wilde een mars door het stadje Skokie houden, omdat Martin Luther King dat ook had gedaan. Neier vond dat zelfs nazi’s het recht hebben om te demonstreren, ook in een wijk met veel Joodse bewoners. Het hooggerechtshof gaf hem gelijk. Zelfs een verachtelijke mening moet worden gehoord, aldus ­Neier, die er een indrukwekkend boek over schreef: Defending My Enemy – het verdedigen van mijn vijand.

Vorige week publiceerden dertig ‘internationale intellectuelen’ een open brief die een waarschuwing bevatte tegen het opkomende populisme, waarin zij veel herkenden van het ressentiment uit de Hitlertijd. In Buitenhof werd ­ondertekenaar Bernard-Henri Lévy geïnterviewd, maar omdat Jort Kelder niet in het Frans converseert en het Engels van Lévy te gebrekkig is om de vlucht van zijn ideeën tot uitdrukking te brengen, kwam het gesprek niet van de grond. Wel gebruikte Lévy een paar keer het woord ‘fascisme’.

De vraag bleef hangen in hoeverre het zin heeft het beestje bij de naam te noemen. Wat bereik je ermee om groepen die niet onmiddellijk vinden wat jij vindt in te wrijven dat zij fascist, racist, homofoob of misogyne zijn? Zouden die mensen daardoor ineens van mening veranderen, of gebeurt misschien het omgekeerde?

Een paar dagen later zorgde de Duitse schrijver Henryk M. Broder in Duitsland weer voor ophef met een petitie tegen massa-immigratie. Broder, een Jood die in de Holocaust zijn familie kwijtraakte, ­leverde nog een provocatie af door in de Bondsdag een redevoering te houden voor de fractie van Alternative für Deutschland (AfD). Een schreeuw van afkeer volgde. FDP-lijsttrekker Stefan Scharf noemde Broder ‘een hofjood’, een verwijt dat hij weer moest inslikken. Maar ook in eigen kring oogstte Broder weinig lof. Van het Joods-Amerikaanse Tablet Magazine kreeg Broder onder uit de zak. Alle dubieuze opmerkingen van dubieuze AfD’ers werden nog eens geïnventariseerd – ongetwijfeld allemaal waar – en de conclusie was dat Broder weer de grens van het smakeloze was overgegaan.

Wie de rede leest, krijgt een wat ander beeld. De ironie druipt ervan af. In zijn inleiding zegt Broder dat, als het zijn keus was geweest, hij liever door de Groenen was uitgenodigd. In dat geval was hij met de fiets gekomen, maar helaas willen de Groenen hem niet. En dan zegt Broder tegen zijn AfD-gehoor: ‘Een bezoek bij u stond niet op mijn lijstje, maar ik heb de uitnodiging niettemin graag aangenomen. Want wanneer krijgt een Jood anders de gelegenheid om op te treden voor een zaal vol nazi’s, neo-nazi’s, crypto-nazi’s en para-nazi’s?’

Een geweldige zin, die ik ook graag had uitgesproken. In de toespraak zelf worden de liberale waarden en vrijheden verdedigd en tegelijkertijd is Broder bijzonder geestig in zijn uitweidingen over het klimaat, jodenkoeken – is dat niet discriminerend ten opzichte van jodinnenkoeken? – en andere uitingen van politieke correctheid. Zijn optreden deed me niet alleen denken aan de film To Be Or Not To Be, waarin Mel Brooks in een Pools theater vol nazi’s klem komt te zitten, maar vooral ook aan Ischa Meijer, die in 1995 in Berlijn de voorstelling Der sympathische Jude opvoerde. Met grappen als: ‘Wat is een concentratiekamp? Een wachttoren met soldaten op elke hoek, met prikkeldraad daartussen. En toch is het mij gelukt binnen te komen.’ Enzovoort. Lees de Volkskrant van 15 februari 1995.

Na afloop werd Ischa door het Duitse publiek omhelsd en met Broder gebeurde eigenlijk hetzelfde. AfD-voorzitter Alice Weidel sprong hem om de nek, wat ­Broder toeliet en waarvoor hij zich ­later overigens excuseerde omdat hij ‘als journalist meer afstand had moeten bewaren’.

In een beschilderde Volvo is ­Broder intussen met de verbannen Egyptische schrijver Hamed ­Abdel-Samad – de Duitse Hafid Bouazza – op Deutschland-Safari, ten einde te zien hoe het gaat met de integratie. Veel harde noten, maar ook grappen en grollen. Ik vraag me af of dat geen betere ­manier is om al die populisten binnenboord te houden dan ze uit te schelden voor fascist. In elk geval ist das wohl so sympathisch.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden