Opinie

Van Black Twitter tot white privilege

Laten we niet in een hysterische kramp schieten, maar open en respectvol het debat aangaan over racisme en wit privilege.

Protest tegen het doodschieten door een politieagent van de zwarte tiener Michael Brown in de Amerikaanse stad Ferguson, 16 augustus 2014. Beeld AP

Miles Davis zei ooit: 'If white people really knew what's on black people's minds they'd be scared to death'. Ook in Nederland een waarheid als een koe. Het al jaren voortslepende zwartepietendebat bewijst dat. De wat verontwaardigde reactie van RTL op de bekentenis van Diana Matroos, dat ze een opmerking over een handje pepernoten voor de enige zwarte piet op de redactie als kwetsend ervaren had. En de verhitte en verbolgen reacties op de Black Twitter-reportage uit de NRC van afgelopen zaterdag. 'Het gehamer op white privilege houdt de verschillen alleen maar in stand', bitste Elma Drayer in chocoladebelettering op de cover van Vrij Nederland. Maar hoe ergerlijk ook, er is een groeiende groep kritische luizen in de pels van intellectueel Nederland die, volgens de Amerikaanse slogan 'no struggle, no progress', verandering en bewustzijn wil afdwingen.

Burden of representation

De NRC verraste vorig weekend met vier zwarte en migrantenvrouwen met een uitgesproken, soms fel uithalend verhaal over racisme en white privilege. Al ben ik het lang niet op alle punten met deze vrouwen eens, ik vind ze vooral moedig. Confronterend over racisme praten, dan moet je lef hebben want je jaagt iedereen op de kast. Moed die mij op het laatste moment in de schoenen zakte. Ik was de vijfde geïnterviewde voor deze reportage maar trapte op het laatste moment op de rem, beducht voor de onvermijdelijke stortvloed van onbegrip, woede, hoon of erger.

Ik had toch al twijfelend toegezegd, omdat ik mij niet herkende in de invalshoek: ik ben geen activist, maar een onafhankelijk publicist. Hoeveel schrijvende witte mannen krijgen ineens het etiket 'activist' opgeplakt?

In het racismedebat ben ik uitgesproken over racisme en diversiteit, maar kaart ik ook integratieproblemen aan. Dat laatste komt me soms op 'Tante Tom'-achtige reprimandes te staan van activisten. Dat ik onderdeel zou zijn van 'Dutch black Twitter' vond ik opmerkelijk. Om in zwart politiek correct jargon te blijven: agency, recht van spreken, moet niet tot een burden of representation leiden. Het is doodvermoeiend en niet fair om aangesproken te worden als spreekbuis van een groep. Juist ook daarom is diversiteit in de media zo belangrijk. Toon hoe verschillend ook publicisten, denkers en makers met een biculturele achtergrond denken. Juist dat brengt nuance in het debat. En hoewel ik er trots op ben een gekleurde vrouw te zijn, weiger ik mijzelf te reduceren tot alleen dat.

Ik volg het Amerikaanse Black Twitter, dat over de positie van de Afro-Amerikaanse gemeenschap gaat, op de voet. Het is moeilijk een-op-een te vertalen naar het racismedebat in Nederland. Maar ondanks de verschillen is ook hier een gesprek over racisme heel noodzakelijk.

Post-black

Ik was aanvankelijk geschrokken van het cynisme van het Amerikaanse Black Twitter. Het lijkt alweer heel lang geleden dat in de zwarte gemeenschap de illusie leefde dat het allemaal beter ging. Rond de eeuwwisseling was ik veel in New York. Begin jaren nul kenmerkte een nieuw zelfbewustzijn de zwarte gemeenschap. Een aanstekelijke energie waar ik mij graag aan laafde. Het Studio Museum voor hedendaagse Afro-Amerikaanse kunst in Harlem bracht een tentoonstelling, Freestyle, gewijd aan kunstenaars die zich 'post-black' noemden, toen hét devies van de zwarte intellectuele voorhoede. De tijd was rijp uit het beperkende hokje 'African American' te stappen. Blackness was een vertrekpunt en geen eindstation. Er heerste een geest van optimisme, van bewustzijn van macht en kracht. Hiphop was uitgegroeid van stem van de gettojeugd tot meest succesvolle popmuziek ooit. Afro-Amerikanen waren meer dan slechts 'disenfranchised'.

Ook in de mainstream voerde optimisme de boventoon. Oprah Winfrey, de zwarte koningin van de daytime television was het symbool van de ultie-me American Dream. In haar talkshows schuwde zij het aanvankelijk niet racisme bespreekbaar te maken, maar in de jaren nul lag het zwaartepunt vooral op spiritualiteit en self help. Geluk was maakbaar als je er maar in geloofde. Winfrey's vroege endorsement van Barack Obama ten koste van Hillary Clinton was een game changer in de voorverkiezingen. Er was geen grotere machtsfactor voor de Amerikaanse female vote, zwart én wit, dan Oprah.

President Obama en Oprah Winfrey, voordat Obama Oprah De Presidential Medal of Freedom overhandigt, 2013. Beeld afp

Aan de vooravond van de eerste verkiezing van Barack Obama trok ik met mijn camera Harlem in om mensen te interviewen. Ik zal Hattie nooit vergeten. Ze was midden 70 en nodigde me meteen thuis uit. Ze had nog een stuk sweet potato pie zoals haar grootmoeder in Louisiana die maakte waarmee ze me kon verwennen. Een woonkamer vol portretten van Martin Luther King. Als kind was ze tijdens the Great Migration het racisme van de Ku Klux Klan ontvlucht en met haar ouders in Harlem komen wonen. Ze was actief geweest in de Civil Rights Movement. Met Martin Luther King zong en bad ze ooit 'We shall overcome'. 'And with Barack we háve overcome!' riep ze uit. Ze sloot haar ogen en streek met haar hand door de lucht, zoals ze tijdens opwekkingsdiensten in zwarte kerken doen. 'I never thought I'd see the day!'

De rest van Harlem was er precies zo aan toe. Barack zou alles veranderen. Een zwarte president, hart op de goede plek en jarenlang als opbouwwerker in de nitty gritty afbraakwijken van Chicago's South Side gewerkt, dat kon niet stuk.

#BlackLivesMatter

Maar het vernis van de glamour van Obama's presidentschap liet snel los. Het eerste markeringspunt was het boek van de juriste Michele Alexander: The New Jim Crow - Mass Incarceration in the Age Of Colorblindness, in 2010. Er waren toen meer zwarte mannen 'incarcerated' - gevangen, in proeftijd of op borgtocht vrij - dan er in 1850 in slavernij leefden, stelde zij. De bedenkelijke opbrengst van dertig jaar War on Drugs in de getto's. Een racistische klassenoorlog volgens Alexander, omdat exact dezelfde drugscriminaliteit in rijke blanke suburbs simpelweg niet vervolgd wordt. Bijna 1 op de 10 gevangenen ter wereld, 8 procent, is een Afro-Amerikaanse man.

De vroege jaren tien worden gekenmerkt door #BlackLivesMatter, de beweging die Black Twitter wereldwijd op de kaart zette. Een beweging die na een niet aflatende stroom zwarte slachtoffers van politiegeweld opkwam. Is de dood van Mitch Henriquez, die onze rechtsorde diep schok-te, hier nog een gruwelijk incident, in de Verenigde Staten is dodelijk politiegeweld een structureel fenomeen. Slechts bij hoge uitzondering worden agenten ooit gestraft. Between the World and Me van Ta Nehisi Coates is de stem van de Black Lives Matter-beweging in hartverscheurend proza. Hij brengt zijn even tedere als meedogenloze pessimisme met zo'n prachtige, dichterlijke pen, dat Toni Morrisson hem tot de nieuwe James Baldwin doopte. De hoop van weleer is aan het eind van Obama's presidentschap vervangen door de woede om wanhoop zonder perspectief.

Coates tekent slavernij, segregation, civil rights, de moderne realiteit van het uiterst gewelddadige gettoleven en het politiegeweld dat even nietsontziend de ambitieuze hogere middenklasse treft als het zwarte lichaam.

Slavernijdebat

De wijze waarop Coates een link legt naar slavernij is voor iemand met een creools-Surinaamse achtergrond confronterend. Want in Nederland heerst nog altijd een oorverdovend zwijgen, dat een verweesd gevoel veroorzaakt als je met vragen kampt over geschiedenis die ook jouw cultureel erfgoed bepaalde. De afwezigheid van kennis over en reflectie op de effecten van koloniale geschiedenis en slavernij, de agressieve bejegening als je maar opwerpt er interesse in te hebben, dat is Nederland.

Slavernij en kolonialisme zijn hier ondergesneeuwd in de complexiteit en kakofonie van de multiculturele samenleving, die overheerst wordt door recente massale migratie. Wij zijn in zestig jaar een diep gemengde multiculturele samenleving geworden met zowel migrantengemeenschappen die een verleden met Nederland delen als die dat niet doen. Alles is onder het containerbegrip 'allochtoon' geschaard, wat geen recht doet aan de verschillen. Soms wringt het dat de problemen van Marokkaanse jongeren op eenzelfde hoop gegooid worden als die van Antilliaanse jongeren. Het stoort mij dat Nederland niet inziet dat er tegenover de Antillianen een heel andere historische verantwoordelijkheid speelt omdat problemen in de zwarte onderklasse mede het gevolg zijn van een eeuwenlang gedeeld verleden. Een geschiedenis van uitbuiting.

Het is een groot gemis dat het Nederland ontbreekt aan educatieve erfgoedinstellingen als het Schomburg Centre in New York of het International Slavery Museum in Liverpool.

Durf ook kritisch te zijn

De positie van Afro-Amerikanen vergelijken met die van zwarte en migrantengemeenschappen in Nederland gaat vaak mank. Wij bevechten hier onze eigen demonen. Afgezien van de verkrampte omgang met de eigen geschiedenis zijn dat zaken als segregatie op scholen, hoge werkloosheid van migranten, criminaliteit, nieuwe verzuiling en veel te weinig diversiteit, zeker in de hogere regionen van bestuur, bedrijfsleven en media.

De angst voor de islam is hier een zorgelijke factor van belang geworden, met ontwrichtende gevolgen voor de moslimgemeenschappen, die leidt tot uitzichtloosheid, overlast, criminaliteit en radicalisering. Maar ik heb er moeite mee al te soft om te gaan met criminaliteit, alleen omdat er ook racisme in het spel is. Of om radicalisering te vergoelijken omdat het groepen betreft die slachtoffer zijn van white privilege. Iemand die zich erop beroept slachtoffer te zijn van racisme, maar zich vanuit een geloofsovertuiging zelf wel het voorrecht toekent andere groepen virulent te discrimineren, mag je daarop aanspreken. Dit zijn zaken die niet alleen de broze multiculturele samenleving die we proberen op te bouwen ondergraven, maar vooral etnische gemeenschappen zelf.

Ik kijk uit naar de dag dat in Nederland racisme aangekaart kan worden zonder dat men in een hysterische kramp schiet. Tegelijk acht ik een focus op racisme en wit privilege alléén geen recht doen aan de complexe realiteit van de multiculturele samenleving. En daar moeten we op een open en respectvolle manier over kunnen praten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden