Uitzonderingen hebben nauwelijks effect op mensen die geloven in kloof tussen stad en land

Foto de Volkskrant

Ik bestel een karnemelk, want ik ben buiten de stad. Thuis overweeg ik het nooit als optie; om onduidelijke redenen associeer ik karnemelk met het boerenleven. Wat ook meespeelt, is dat koffie in de provincie gemiddeld zo'n vijftien jaar achterloopt op wat ik gewend ben. Geen vijftig jaar, dan kon je gewoon filterkoffie krijgen, maar vijftien: van die grote vierkante hotel-kopjes met kokendhete koffie uit een vreemd halfautomatisch apparaat, standaard met een cupje koffieroom ernaast. Een groot glas dikke verse boerenkarnemelk is dan veel fijner.

'Sorry, we hebben geen karnemelk.'

Mijn wereldje stort weer eens in. Radeloos grijp ik de gigantische menukaart, er staat inderdaad geen karnemelk op. Net als thuis, eigenlijk. Spuitwater dan? Rivella? Ik kijk naar buiten, we hebben prachtig uitzicht op een haventje. Het regent. Vertrekken is geen optie. 'Er is wel gewone melk', zegt de serveerster. 'Is die vers?', floep ik eruit. Ik voel mij een ziekelijk verwende kleuter en zo kijkt ze mij ook aan. 'Ja, maar wel lang houdbaar', antwoordt ze, en ik bestel een kop koffie.

Terwijl ze wegloopt, bedenk ik braaf hoe dwaas het is om deze plaats, Harlingen, een stad aan zee, met karnemelk te associëren - laat staan met het boerenland. En ik weet heel goed dat ook in Amsterdam ontzettend veel gore koffie wordt verkocht. Terwijl ik mij berouwvol voorneem om toch eens wat vaker de stad uit te gaan, komt de mevrouw al terug met mijn bestelling: een groot vierkant hotel-kopje met kokendhete koffie uit zo'n vreemd halfautomatisch apparaat, met een cupje koffieroom ernaast.

Yes! Getver! Zie je wel!

Confirmation bias, de neiging om overal bevestiging te zien van wat je al dacht, is nergens zo sterk als in het debat over de kloof tussen stad en land, tussen elite en volk, tussen 'linkse deugmensen' en de rest. Er hoeft maar één column in één krant te staan over één bedrijf dat zelfs maar overwéégt om een genderneutrale wc te bouwen, en half Nederland weet weer voor een hele tijd genoeg: zie je wel, de Randstad is totaal vervreemd van de echte wereld.

En andersom precies zo: een piepklein groepje boze Friezen dat namens het volk zegt te handelen en de snelweg blokkeert voor wat demonstranten, bepaalt de komende tijd weer het beeld dat de Randstad heeft van de rest van Nederland: simpele, conservatieve lui die het recht desnoods in eigen hand nemen om de moderne tijd uit hun dorpen te weren.

Zo simpel is het niet en mensen die zowel in de stad als erbuiten hebben gewoond, schetsen meestal een veel genuanceerder beeld. Op elk onderdeel van de klooftheorie zijn talloze uitzonderingen te noemen. En dat gebeurt gelukkig ook voortdurend. Maar die uitzonderingen hebben dus nauwelijks effect op mensen die geloven in de kloof. Zoals wel vaker in de sociologie, is deze theorie niet te ontkrachten met tegenvoorbeelden. Ik weet niet wie 'de uitzondering bevestigt de regel' ooit tot spreekwoord heeft verheven, maar ik hoop dat hij rottig aan zijn einde is gekomen.

Is die kloof er dan helemaal niet? Vast wel een beetje, maar ik weet wel dat vrijwel alles wat ik in deze discussie lees over mijn eigen stad en de manier waarop hier over de provincie wordt gedacht, op zijn best een karikatuur is en op zijn slechtst totale onzin. En ik kan niet oordelen over de andere kant van de kloof, maar als die net zo krom en subjectief wordt neergezet, heb ik vrij weinig vertrouwen in de rest van de theorie.

De belangrijkste vraag is misschien niet in hoeverre de kloof bestaat, maar hoe het komt dat hij nu opeens door zoveel mensen wordt omarmd. Het beeld dat momenteel ontstaat, in kranten maar vooral op sociale media, is dat het vooral een fris nieuw woordje is in dezelfde vastgeroeste stammenstrijd die het debat rond discriminatie, integratie en islam al jaren tot een uitzichtloze loopgravenoorlog maakt, waarbij niemand ooit iets verrassends te berde brengt, maar in plaats daarvan steeds variaties kneedt op dezelfde mededeling, namelijk: 'Zie je wel!'

Als dat zo is, en dat vrees ik dus, gaat het debat over de Kloof hoogstwaarschijnlijk niet één interessant inzicht voortbrengen. Laat staan een bruikbare oplossing voor wat dan ook. Maar goed, ik laat mij graag verrassen.