Opinie

'Uiteindelijk hoort ook Rusland bij het Westen'

Rusland moet, net als Duitsland heeft gedaan, eerlijk naar zijn geschiedenis durven kijken, schrijft de Duitse oud-politicus Karl Lamers.

Beeld afp

Met mensen die de oorzaken van hun nederlagen louter bij anderen zoeken, en nooit ook bij zichzelf, is het kwaad kersen eten, zoals een Duits gezegde zegt. Vaak voelen ze zich vernederd en bedrogen. Zo is het ook met landen waarin een groot deel van de maatschappij en een grote meerderheid van de politieke elite deze gevoelens heeft. Zo was het ook met Duitsland na 1918: 'Im Felde unbesiegt' en 'das Versailler Schanddiktat' vroegen om wraak. De gevolgen zijn bekend. In dit basisgevoel, zij het natuurlijk niet in al zijn uitingen, lijkt de huidige stemming in het huidige Rusland op die in het toenmalige Duitsland. En dat is wat de politiek van het Westen jegens Rusland zo bemoeilijkt. De annexatie van de Krim bood de mogelijkheid om het aangetaste gevoel van eigenwaarde enigszins op te krikken. De verleiding om jegens heel Oekraïne zo te handelen, is groot.

Deze houding kan niet worden goedgekeurd, maar moet wel worden begrepen. Is het ooit in de geschiedenis voorgekomen dat een zo geweldig groot rijk - van de Amoer tot de Elbe - met een zo beangstigende militaire macht van de ene op de andere dag, zonder dat er een schot werd gelost, in elkaar stortte?

Mensenoffers
Het westelijke deel van dit rijk had de Sovjet-Unie veroverd in een wrede oorlog die haar - met de breuk van het Molotov-Ribbentrop pact en de schending van alle regels van het volkenrecht - door Duitsland was opgedrongen; een oorlog ook waarin Duitsland, net als in 1914-'18, het Oekraïense onafhankelijkheidsstreven ondersteunde; waarin Rusland met afstand de grootste mensenoffers bracht - veel meer dan de westelijke geallieerden; en waarin het ook wraak nam, ook op de Duitse burgerbevolking; en waaruit het samen met de Verenigde Staten als enige werkelijke overwinnaar en als wereldmacht tevoorschijn kwam.

Pro-Oekraïne activisten.Beeld afp

Het gevoel een gelijkwaardige tegenstander overwonnen te hebben stelde Rusland op den duur - maar opvallend snel - in staat om geen wraakgevoelens jegens Duitsland te koesteren en het land als belangrijkste westerse aanspreekpunt te zien. De enorme morele vergissingen van Duitsland werden er anders ervaren dan in het Westen en speelden vanaf het begin geen grote rol. Dat de Duitse bondskanselier Russisch spreekt omdat ze opgroeide in Sovjet-machtsgebied, en dat de huidige Russische president in hetzelfde gebied als geheim agent werkte, is veelzeggend.

Instorten
Terug naar de vraag: hoe kon zo'n groot rijk zomaar instorten? Zeker, de VS, de enige andere macht (en een veel effectievere) die als overwinnaar uit de oorlog was gekomen, verzetten zich tegen verdere uitbreiding van het Sovjet-rijk, maar actieve 'roll back' was slechts propaganda. Nee, de ware oorzaak van de implosie van de Sovjet-Unie was haar innerlijke zwakte, haar holheid, en haar onvermogen de volken die onder haar heerschappij vielen te integreren en te overtuigen, wat de VS wel lukte in het Westen. In plaats van gezamenlijk welvarend te worden, leidde het eenieder opgedrongen Sovjet-systeem eerst tot een sluipende, daarna een snellere economische neergang, tot opstanden onder de onderworpenen, en tot berusting. Uiteindelijk werd de Sovjet-Unie een kolos op lemen voeten die het aan de kracht ontbrak om het door veel volken bewoonde rijk met geweld of door hervormingen in stand te houden.

En dus stortte ze ineen - en niet alleen de in de oorlog veroverde gebieden schudden het juk af, maar ook sommige al langer tot Rusland behorende gebieden, van Georgië tot Kirgizië, verklaarden zich onafhankelijk.

Wie kan niet begrijpen dat de Europese volken van dit vroegere rijk na hun slechte ervaringen nu niet alleen lid van de EU willen worden, maar ook - en nog urgenter - van de NAVO? In plaats van dit als belediging en ontmoediging te waarderen, zou het de werkelijke belangen van Rusland dienen als het de hierdoor geboden mogelijkheden - zowel in de EU als de NAVO - zou benutten. Dat zou evenwel een duidelijke blik vereisen op de eigen rol in de wereld in de 21ste eeuw: moet dat een Europees-westerse zijn of 'iets ertussenin'?

Lange adem
Ook hier is er een zekere parallel met Duitsland, dat zichzelf, tot zijn totale nederlaag in 1945 en de acceptatie daarvan, noch als westers noch als oosters zag. Dat veranderde in 1945. En na de hervereniging heeft Duitsland nogmaals bevestigd dat zijn toekomst niet in het Oosten ligt, maar dat de toekomst van het Oosten in het Westen ligt. Dat geldt ook voor Rusland, al zal dat zeker in een andere vorm zijn dan als EU-lid. Maar het zal lang duren voordat het dit zal erkennen.

Daarvoor zou Rusland moeten toegeven dat de oorzaken voor 'de grootste geopolitieke catastrofe' (Poetin) bij hemzelf liggen en dat niet alleen de eens onderworpenen deze 'catastrofe' als een groot geluk beschouwen. Europa wil Rusland daarbij graag helpen - daartoe behoren de bereidheid om goed gewogen sancties in te stellen, en ook aanbiedingen om als partners samen te werken - maar dat vraagt om een lange adem.

Karl Lamers is oud-Bondsdaglid en buitenland­expert van het CDU.

Poetin.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden