Opinie

Uit behoefte aan veiligheid schuilen wij in bubbels

Met de nieuwe sociale bubbels lijken we zekerheid te verkiezen boven niet-weten, twijfel en debat.

Beeld epa

De terreur van symboliek zoals hashtags, gekleurde ava's, varkens- en vaginamutsen en sinds deze week het hand in hand lopen tegen homo-geweld, neemt vormen aan waar religieuze instanties alleen maar van kunnen watertanden.

'Zinloos, laf en gratuite' versus 'mooi, steunend en positief' zijn vaak de sterk uiteenlopende reacties die je op social media tegenkomt. Mensen verschansen zich steeds meer in hun eigen sociale enclaves en hand in hand lopen is bijvoorbeeld een manier om te laten zien dat je net zo denkt als je bubbelgenoten. De daders van het recente homogeweld zijn vanaf de Nelson Mandela-brug weer terug in hun eigen bubbel gevlucht en zijn waarschijnlijk niet erg onder de indruk van de symboliek van het duo Pechtold en Koolmees.

In onze samenleving ontstaan 'bottom up' nieuwe sociale structuren vanuit de crowd met hun eigen moraliteit en informatievoorziening: de zogenoemde bubbels. Door digitale communicatietechnologie evolueert onze samenleving in rap tempo en hierdoor ontstaan nieuwe structuren op basis van allerlei uiteenlopende overeenkomsten. Je kunt onderdeel uitmaken van een kritische patiëntenbeweging die online informatie deelt over een zeldzame aandoening en tegelijkertijd ook lid zijn van een community die haar samenhang ontleent aan duurzaamheid, een bepaalde politieke kleur of graag hamsterfilmpjes deelt, zoals Hamsterdam op Facebook.

Esther van Fenema.

Naast de digitale revolutie speelt ook het uitgeholde politieke machtssysteem een rol in het ontstaan van nieuwe sociale en morele verbanden. Daar waar voorheen ideologieën verantwoordelijk waren voor inhoud, structuur en verbinding worden we nu geconfronteerd met een ideologisch vacuüm of, zoals politiek filosoof Sid Lukkassen in zijn nieuwe boek De democratie en haar media schrijft: de grote verhalen zijn ontmaskerd als verteltechnieken waarachter onophoudelijk machtsbelangen schuilgaan.

Anders geformuleerd, daar waar we voorheen door bijvoorbeeld religie een bepaalde gemeenschappelijke zedelijkheid deelden, vastgelegd in wet- en regelgeving, is deze door het wegvallen van de achterliggende ideologieën niet meer houdbaar en wordt soevereiniteit steeds meer een haast individuele aangelegenheid.

Ook de voortgaande globalisering weekt mensen los uit hun oorspronkelijke sociale verbanden, waardoor nieuwe 'roedelvorming' ontstaat, aangezien we in de kern sociale wezens blijven die een minimale graad van verbinding nastreven.

De nieuwe, vaak virtuele gemeenschappen vertonen ondanks hun zeer uiteenlopende gemene delers ook structurele overeenkomsten, met name in het construeren van een eigen moraliteit. Primitieve stammen kenmerken zich door het scherp bewaken van grenzen en het principe van 'you are in or you are out'. Informatie wordt over het algemeen niet verzameld om iets nieuws te leren, maar om de (nog prille) bestaande ideeën te bevestigen en te verstevigen. Zwart-wit denken en de hang naar mystiek en symboliek lijken ook bij veel moderne bubbels een belangrijke rol te spelen, zeker naarmate politieke of levensbeschouwelijke ideologieën meer bepalend zijn voor de interne cohesie.

De westerse samenleving is lange tijd het product geweest van de Verlichting en de wetenschappelijke revolutie. In zijn boek Sapiens schrijft Yuval Harai dat wat de wetenschappelijke revolutie in gang zette vooral de ontdekking was dat mensen de antwoorden op de allerbelangrijkste vragen niet kenden, in tegenstelling tot de premoderne kennistradities, waarin God alles al weet of anders Mohammed, Jezus, Boeddha of Confucius. In die zin is de wetenschappelijke revolutie vooral de revolutie van onwetendheid: geen enkel concept, idee of theorie is zo heilig dat er niet over getwist kan worden.

Met het ontstaan van de nieuwe sociale bubbels gaan we dus deels een stap terug in onze ontwikkeling omdat we zekerheid lijken te verkiezen boven niet-weten, twijfel en debat, zo kenmerkend voor het westerse Verlichtingsdenken.

Als mensen onder druk staan doordat er veel verandert, grijpen ze terug op oude bekende en als veilig veronderstelde patronen. Als maatschappij vertonen we dezelfde tendens. Op zich niet erg, maar we moeten wel beseffen dat de realiteit zich niets van onze bubbel aantrekt.

Esther van Fenema is psychiater

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.