Tweede Kamer heeft zélf meer tegenmacht nodig. Laat D66 het bindend referendum op tafel leggen

Demonstrerende 'gele hesjes' eisen in de Amsterdamse Kalverstraat een bindend referendum. Beeld Hollandse Hoogte / Katrien Mulder
Demonstrerende 'gele hesjes' eisen in de Amsterdamse Kalverstraat een bindend referendum.Beeld Hollandse Hoogte / Katrien Mulder

Voor tegenmacht is meer nodig dan een dun regereerakkoord en minder kongi’s. Niet alleen Kamerleden, ook kiezers moeten een grotere rol krijgen, betoogt Ronald van Raak.

In de discussie over een nieuwe bestuurlijke cultuur hinkt premier Mark Rutte nog te veel op één been. Zaken als een bondig regeerakkoord en minder kongsi’s in achterkamertjes kunnen helpen om de controlemacht van de Tweede Kamer te herstellen. Voor tegenmacht is echter meer nodig. Niet alleen Kamerleden, maar ook de kiezers moeten hier een rol hebben.

Remkes’ analyse

Een staatscommissie onder leiding van VVD’er Johan Remkes deed eind 2018 verslag van haar onderzoek naar de werking van ons parlementaire stelsel. Deze diepgravende analyse is nog nauwelijks betrokken bij het debat over de bestuurscultuur. Een belangrijke aanbeveling was de invoering van een bindend referendum, waarin de kiezers de politiek kunnen corrigeren.

In Den Haag worden allerlei compromissen gesloten, dat is een van de kenmerken van onze democratie. Dit laat ook de kracht zien van onze politiek, waarin allerlei stemmen te horen zijn en verschillende belangen worden gewogen. Wat politiek logisch lijkt, blijkt in de praktijk echter niet altijd te werken. Dat is één van de lessen van de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst.

Gekanteld

Naar aanleiding van het rapport van de staatscommissie van Johan Remkes heb ik als Tweede Kamerlid een wet ingediend voor een bindend correctief referendum. Dit wetsvoorstel kreeg in september vorig jaar steun van een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Na de verkiezingen wordt deze wet opnieuw behandeld, omdat ook de Grondwet moet worden aangepast.

De discussie over het referendum is de laatste jaren gekanteld. In februari 2018 stemde nog een meerderheid van de Tweede Kamer voor afschaffing van het raadgevend referendum. Na het advies van de staatscommissie-Remkes in december 2018 werd de roep om een bindend referendum steeds luider. Ook de Raad van State prees dit referendum als een democratisch ‘sluitstuk’.

Dit referendum kan de Tweede Kamer geen ‘opdrachten’ geven en het is ook geen middel om mensen te raadplegen, zoals in het Brexit-referendum. Met dit referendum kunnen mensen het initiatief nemen een uitspraak te doen over een wetsvoorstel dat door het parlement is aangenomen. Daarmee kunnen zij de vertegenwoordigers die zij hebben gekozen achteraf corrigeren.

Tijdens de behandeling heeft de Tweede Kamer de wet flink aangepast. Op initiatief van D66 is de mogelijkheid geschrapt om referenda te houden over Europese verdragen en door de ChristenUnie is een hoge drempel ingevoerd, waardoor een referendum alleen bindend is als heel veel mensen zullen gaan stemmen. Aanpassingen waar ik persoonlijk niet blij mee ben.

Wetsvoorstel referendum

Het wetsvoorstel voor een bindend correctief referendum dat opnieuw bij de Tweede Kamer ligt, is niet mijn voorstel of dat van de SP. Het is een voorstel dat in het verleden in een bijna gelijke vorm ook al eens door D66, PvdA en GroenLinks werd ingediend en dat vorig jaar door D66 en de ChristenUnie flink is geamendeerd. Een typisch product van de polderdemocratie.

Bestuurlijke verandering is alleen mogelijk als die breed wordt gedragen. Dat lijkt bij dit referendum het geval. Het heeft steun van de staatscommissie-Remkes en van de Raad van State en kan rekenen op een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Voor dit referendum is wijziging nodig van de Grondwet en daarvoor is tweederde meerderheid nodig. Die is er nét niet.

VVD, CDA en SGP (samen 52 zetels) zouden samen deze referendumwet alsnog kunnen tegenhouden. Maar Mark Rutte zou dit referendum ook kunnen omarmen. De hoge drempels die nodig waren om D66 en de ChristenUnie over de streep te trekken zouden ook de VVD voldoende comfort moeten geven. Evenals de adviezen van de staatscommissie en Raad van State.

Met dit voorstel zou de premier bovendien meer inhoud kunnen geven aan zijn pleidooi voor een andere bestuurscultuur.

Het is niet alleen het kabinet, ook de Kamer nam besluiten die het vertrouwen van mensen in de politiek aantastten – ook dat heeft recentelijk de toeslagenaffaire laten zien. De Tweede Kamer heeft ook zélf meer tegenmacht nodig vanuit de kiezers.

Het bindend referendum als broodnodige tegenmacht is iets voor D66 om in te brengen in de onderhandelingen voor een nieuw kabinet en voor Mark Rutte een manier om zijn belofte voor een nieuwe cultuur waar te maken. Niet alleen door de invloed van de Kamer, maar die van de kiezers te vergroten. Het zou meer vaste voet geven aan de beloften van de premier.

Ronald van Raak was van 2006-’21 Tweede Kamerlid voor de SP en is nu hoogleraar Erasmiaanse waarden aan Erasmus Universiteit Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden