De ombudsman Jean-Pierre Geelen

Tussen feit en fictie: de moeilijke kwestie van het fingeren

Om zijn privacy te beschermen, gaf de krant hem een valse naam. Toch viel ‘Kees’ zo te vinden op internet. Over goede bedoelingen in digitale tijden. 

Geen lezer die nog opkijkt van zo’n zinnetje: ‘Op verzoek van de geïnterviewde is de naam (…) gefingeerd’. Het staat vrijwel wekelijks onder de rubriek ‘Lust & liefde’ in het Volkskrant Magazine, maar ook onder reportages en artikelen over gevoelige onderwerpen als ziektes en misdrijven.

Toch is het zo vanzelfsprekend niet. ‘Vermijd zo veel mogelijk het gebruik van gefingeerde namen’, zegt het Volkskrant Stijlboek (dat aanraadt het fingeren direct bij de eerste naam te melden, omdat een regeltje onderaan de lezer te lang op het verkeerde been zet en afbreuk doet aan de betrouwbaarheid). Maar soms is fingeren onontkoombaar. Het is vaak de voorwaarde waaronder iemand wil meewerken aan een artikel. Daar is in principe weinig mis mee, zolang de identiteit maar bekend is bij de verslag­gever en opvraagbaar door de hoofdredactie.

Vorig weekend ging er onbedoeld iets mis. Het verhaal ‘De bandenprikker van Ilpendam’ in het katern Zaterdag beschreef hoe een inwoner van Ilpendam zich had verzet tegen automobilisten die hun auto in het dorp parkeerden om met de bus binnen luttele minuten naar het centrum van Amsterdam te gaan. Kees uit de Tulpstraat had met een priem een autoband lek gestoken, waarna in het dorp geruchten en verdachtmakingen op gang kwamen.

Kees heet in werkelijkheid anders, de Tulpstraat bestaat niet in Ilpendam. Dat stond in en onder het artikel, met de reden erbij: ‘Om herleidbaarheid van personen te voorkomen.’

Precies op dat punt ging het fout. Een wakkere ­lezer, ver van Ilpendam vandaan, wist aan de hand van de overige details uit het stuk op Belllingcat-achtige wijze ‘in minder dan vijf minuten’ de echte naam, het adres en telefoonnummer van ‘Kees’ te achterhalen. Kleine aanduidingen over de straat en de directe omgeving van de woning van ‘Kees’ leverden in combinatie met het trefwoord ‘Ilpendam’ snel resultaat op Google (Maps) en Streetview.

Wrange ironie: op Streetview staat in de ware straat de gewraakte Land Rover geparkeerd en zit de gepensioneerde ‘Kees’ (‘geblurd’, maar duidelijk een grijze man) op het bankje in zijn voortuin. De vermelding dat ‘Kees’ vorig jaar (onder echte naam) over de kwestie sprak op Telegraaf TV, bood het ­ultieme bewijs.

Een moeilijke kwestie

‘Kees’ is niet gelukkig met het stuk, zegt hij achteraf. Hij wilde geheel geen verhaal, maar wist te bereiken dat de krant zijn naam en adres zou fingeren. Ook had hij gevraagd Ilpendam niet te noemen, maar de chef van Zaterdag vond dat ‘te ver gaan’: de krant wil zich zoveel mogelijk aan de werkelijkheid houden. ‘Een dorp onder de rook van Amsterdam’ was te vaag geworden. ‘Of hadden we ook ‘Amsterdam’ moeten fingeren?’ Bovendien, zegt hij: ‘In ­Ilpendam weet iedereen toch wel om wie het ging.’

Dat kan zijn, maar met dat argument vervalt meteen alle reden om de naam te fingeren.

De auteur handelde naar eer en geweten: met trefwoorden als ‘bandenprikker’, ‘autokrasser’ en ‘Ilpendam’ was (en is) ‘Kees’ in elk geval niet te vinden op Google, onderzocht ze vóór publicatie. ‘Hadden we zijn identiteit volledig willen beschermen, dan had ik het verhaal beter niet kunnen schrijven’, concludeert ze, zich afvragend of iemands identiteit nog wel volledig valt af te schermen in deze digitale tijd.

Een moeilijke kwestie. Een leesbaar verhaal vraagt om beschrijvende details die een stuk tot leven wekken. Wie alles fingeert, wordt van journalist romancier. De kwestie was geen onthulling door de krant, maar was al eerder in het nieuws geweest. Als Kees geen hernieuwde aandacht had gewild, had hij beter de krant niet te woord kunnen staan. Maar dat vergt een ‘mediawijsheid’ die niet iedere burger heeft. Een medium dat hem desondanks ‘fatsoenlijk’ wil behandelen, had zich wel beter mogen realiseren hoe eenvoudig een identiteit valt te achterhalen, dankzij Google Maps, Streetview en andere verworvenheden uit cyberspace heeft ieder zijn eigen speurneus.

Toch denk ik dat in deze kwestie het dorp Ilpendam zonder veel verlies verdoezeld had kunnen worden, en Amsterdam ‘een grote stad’ had kunnen worden genoemd. Dan nog zouden dorpsgenoten de zaak vermoedelijk herkennen, maar was verder potentieel leed (je weet nooit welke site of lolbroek zin heeft in een relletje) voorkomen. En de portee van het stuk was immers niet ‘Kees’, maar hoe iemand aan de digitale schandpaal werd genageld.

Al met al is het een les voor elke journalist, en elke burger die dacht dat zijn identiteit van hem of haar is. Dat leert dat ook goede bedoelingen dienen te worden aangescherpt naar de normen van het digitale tijdperk. Privacy is daarin steeds meer fictie ­geworden. Wie hem wil beschermen, heeft in een artikel heel wat te verbergen.

POST VAN EEN LEZER: BLÅGULT, NATUURLIJK! 

Het valt mij (als Zweedse) op dat de krant het blijkbaar niet belangrijk vindt om buitenlandse woorden en namen correct te schrijven. Het laatste voorbeeld: het artikel over de voetbalwedstrijd Nederland - Zweden. Het moet natuurlijk Blågult zijn! Het lijkt of men denkt dat cirkels of puntjes boven de letters een beetje voor de sier zijn en niet cruciaal voor betekenis of uitspraak. Overigens stonden Tyresö en Göteborg wel goed gespeld.

Tytte Zakrisson

Sommige lettertekens uit vreemde (bijvoorbeeld Slavische) talen zijn niet beschikbaar in het redactiesysteem van de krant. De å is wel voorradig, maar geeft dezelfde problemen als de kleine 2 in de gebruikelijke afkorting voor koolstofdioxide. Die tekens vergen omslachtige handelingen met de muis, ze zijn niet met één simpele toets tevoorschijn te toveren. Een auteur kent die vaak niet, een eindredacteur had dit moeten repareren, maar moet dan wel de juiste spelling weten.

De Ombudsman behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele ­pagina’s en journalistieke aanpak. ombudsman@volkskrant.nl, volkskrant.nl/ombudsman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden