Opinie Iran-deal

Tusk trekt een te grote broek aan: de EU kan zich geen anti-amerikanisme veroorloven

Als een afgewezen minnaar fulmineerde Donald Tusk namens de Europese Unie tegen Trump toen die besloot uit de Iran-deal te stappen. Volgens Bram Boxhoorn en René Cuperus, directeur en bestuurslid van de Atlantische Commissie, kan Europa zich geen anti-amerikanisme veroorloven.

President Donald Trump van de VS spreekt met Donald Tusk, de president van de Europese Raad in Taormina, Italië in 2017. Foto NurPhoto via Getty Images

Vorige week was Dmitri Trenin in Nederland, oud-kolonel van het Rode ­Leger en gezaghebbend buitenland­strateeg uit Rusland. Hij sprak op een onder meer door het Internationaal Instituut Clingendael georganiseerde bijeenkomst, en liet er geen gras over groeien. Wat hem betreft, heeft Poetins Rusland geen enkel probleem met Europa. Noch economisch, noch veiligheidspolitiek. Neen, Rusland is louter in een nieuw soort ‘Koude Oorlog’ verwikkeld – beter: een nieuwe hybride confrontatie – met Amerika. Dat land zou geen tegenstrevers naast zich dulden in de unipolaire wereldorde en uit zijn op militaire dominantie. Wat Trenin betreft, bestaat er niet zoiets als het Westen. Nee, liever zag hij Amerika en Europa los van elkaar.

Laten de naïeve Europeanen dezer dagen nu net vol in deze Russische valkuil trappen. Met voorop Donald Tusk, de Europese Donald. Hij sloeg vorige week op de Europese Top in Bulgarije als niet-gekozen Europese president een ongekend agressieve toon tegen Amerika aan, en legde daarmee bijna eigenhandig de bijl aan de wortel van het trans-Atlantische partnerschap tussen Europa en Amerika. ‘Wie heeft met zulke vrienden nog vijanden nodig’, ging Tusk tegen Amerika tekeer. Hij hekelde de ‘grillige assertiviteit’ van Trumps Amerika en plaatste deze in dezelfde categorie als die van China en Rusland. Europa zou voortaan geheel en al op zichzelf zijn aangewezen. Goodbye America.

Het is duidelijk dat het opzeggen van de Iran-deal door president Trump hard is aangekomen in Europa. Het America First-rijtje – Parijs klimaatakkoord, dreiging met handelsprotectionisme en de Iran-deal – is een optelsom geworden die Europese leiders tot machteloze razernij heeft gebracht. Men bleek slecht voorbereid op de inlossing van deze verkiezingsbeloften van Donald Trump, en heeft er als een afgewezen minnaar op gereageerd.

Tusks reactie weerspiegelt de bureaucratisch-juridische kijk van de EU op de wereld, gespeend van machtspolitieke overwegingen. Alsof multilateralisme een doel is, een evangelie, en geen buitenlands-politiek middel. Trumps handelen is doorspekt van machtsdenken en hij kent geen enkele aarzeling dit toe te passen. Trump veronderstelt dat de ‘Iran Deal’ Irans inmenging in Syrië heeft mogelijk gemaakt. Met Russische steun. Trump gaat het boven alles om de potentiële schade die Iran aan Amerika’s bondgenoten Saoedi-Arabië en Israël kan berokkenen. Daarvoor moeten afspraken blijkbaar wijken.

Dat Europa zich door het lompe America First-gedrag als trans-Atlantisch bondgenoot enigszins in de kou gezet voelt, is begrijpelijk, maar de heftige reactie daarop is wel kortzichtig en riskant. Wat ons verbaast en sterk verontrust, is hoe gemakkelijk afscheid wordt genomen van de trans-Atlantische relatie. Zie Donald Tusk. Zie Joschka Fischer. Zie Angela Merkel. Ook premier Rutte, toch altijd Atlanticus pur sang, sprak opeens onheilspellende woorden: de trans-Atlantische relatie zou ‘op dit moment niet langer vanzelfsprekend zijn’.

Hoezo niet langer vanzelfsprekend? Juist bij meningsverschil en onenigheid moet geïnvesteerd worden in dierbare relaties en onmisbare partnerschappen. Gefrustreerde megafoondiplomatie à la Tusk in reactie op America First-gedrag, is wel het laatste waarop we in deze situatie zitten te wachten.

Het komt ons zelfs voor dat Europa op dit moment meer investeert in het goed houden van de relatie met Poetins Rusland dan die met Trumps Amerika. Dat is de omgekeerde wereld. Wie Rusland kritiseert, zoals de nieuwe Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Heiko Maas, komt onder vuur te liggen van Ruslandsympathisanten, die een normale relatie met Rusland willen. Maar wie Trumps Amerika bekritiseert, krijgt slechts bijval.

Inmiddels tekent zich dit af in opiniepeilingen. De Duitse bevolking blijkt Poetins Rusland een betrouwbaarder partner te vinden dan Trumps Amerika. Dus de Krim bezetten en cyberwarfare interventies plegen in andermans nationale verkiezingen is minder problematisch dan de Iran-deal opzeggen? Onbestaanbaar!

Europa vergaloppeert zich dramatisch met zijn anti-Trumpisme en anti-amerikanisme en zijn stoere praat dat het voortaan zijn eigen lot in handen gaat nemen. In plaats van modieus flirten met het einde van de westerse eenheid of het einde van de trans-Atlantische relatie, zou Europa juist binnen die relatie aan meer zelfstandigheid en symmetrie moeten werken. Want Europa mag economisch een reus zijn, veiligheidspolitiek gezien is het nog altijd een dwerg en buitenlandpolitiek een totaal verdeeld huis.

Symbolisch daarvoor is het economisch machtige Duitsland dat er een half-pacifistische bevolking op na houdt met een totaal disfunctionerende krijgsmacht. Europa moet het, met dank aan de Brexit, ook nog zonder de serieuze Britse krijgsmacht en een Veiligheidsraadszetel stellen. Hoezo lot in eigen hand nemen en geopolitiek op eigen benen staan?

Gebeten hond Trump is het makkelijke alibi om zich van Amerika af te keren, en een zogenaamde Europese Alleingang te bepleiten. Amerika zou Europa niet langer beschermen, en dus moet Europa op eigen benen staan, zo luidt de even simpele als onwaarachtige redenering. Alsof de Navo niet meer bestaat, en alsof Amerika geheel en al samenvalt met Trump.

De EU heeft zich tot een welvarend continent kunnen ontwikkelen door zijn eigen veiligheid aan de VS uit te besteden. Met de zogeheten transatlantic bargain (Stanley Sloan) beloofden de VS onder president Truman bescherming aan West-Europa in ruil voor de belofte van de Europeanen hun eigen defensie-inspanningen op te krikken, een eis waaraan de Europeanen na de Tweede Wereldoorlog niet op stel en sprong konden voldoen. Deze zogeheten burden sharing-kwestie bestaat tot op de dag van vandaag.

Het merendeel van de Europese Navo-bondgenoten voldoet bij lange niet aan de belofte 2 procent van het bbp aan defensie uit te geven. Op eigen Europese benen staan, begint hier, zoals niemand minder dan president Trump de Europeanen steeds heeft voorgehouden.

Dat Trump geen geduldig oog heeft voor het dna van de Europese samenwerking, is evident. Maar Madeleine Albrights uitspraak dat ‘in order to understand the EU, you’ll have to be a genius or French’ kan geen excuus zijn. Trump zou moeten begrijpen dat Duitsland om historische redenen alleen een mondiale rol kan spelen onder EU-vlag.

De Navo is voor de VS nog steeds een multiplier van militaire macht en vergroot ook Amerika’s veiligheid, mits de Europese bondgenoten ooit hun defensie op orde krijgen. Dat de VS nog immer nauw betrokken zijn bij de veiligheidssituatie op het Europese continent, bewijst de Amerikaanse divisie die in de Baltische staten is ontplooid. Sommigen spreken van een ‘re-pivot to Europe’, een intensivering van de trans-Atlantische relatie.

Europa kan helemaal niet zonder Amerikaanse bescherming, en zou dat in een steeds meer anti-westerse wereld ook helemaal niet moeten willen. Juist in een wereld met een expansief China, een autoritair Rusland en een gevaarlijk instabiele ring van landen om Europa heen, zou Europa zich binnen de trans-Atlantische relatie moeten versterken. Niet daarbuiten. Juist nu moet het Westen zich niet uit elkaar laten spelen. Niet door Trump (Amerika is zoveel meer dan Trump alleen), én niet door Rusland en China. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.