Opinie

'Turkse rechtsstaat in zorgelijke toestand'

De NAVO moet waarnemers afvaardigen om erop toe te zien dat de processen tegen de militaire top van Turkije voldoen aan internationale standaarden. Dat betoogt Marietje Schaake.

De Turkse president Abdullah Gül. Beeld reuters

De voormalige stafchef van het Turkse leger verliet onlangs uit protest de rechtszaal tijdens een zitting van wat hij als een showproces tegen hem beschouwt. Generaal Ilker Basbug zit al maanden gevangen, evenals de voormalige commandanten van de Turkse marine, de luchtmacht, de politie en honderden andere (oud)militairen. Zij worden allen beschuldigd van terrorisme of het beramen van een staatsgreep. Intussen heeft er de afgelopen tien jaar in Turkije geen staatsgreep plaatsgevonden en heeft het leger in overeenstemming met Europese eisen juist aan macht ingeboet.

In de bekendste en beruchtste rechtszaak tegen de vermeende coupplegers, het zogenaamde 'Sledgehammer'-proces, wordt onderzocht of een militaire oefening in 2003 geen verkapte voorbereiding voor een staatsgreep was. In totaal zitten er nu zo'n 250 leden van het Turkse leger in de gevangenis, inclusief bijna 60 generaals en admiraals die nog in functie zijn. Dat komt neer op 16 procent van alle generaals in het Turkse leger. Nog geen van de verdachten is veroordeeld.

Terwijl de internationale bezorgdheid over de toestand van de rechtsstaat in Turkije groeit, rijst ook de vraag wat de strafprocessen tegen militaire ambtsdragers betekenen voor de NAVO. Kan het bondgenootschap, te midden van stijgende spanningen langs de Turks-Syrische grens, nog wel rekenen op een effectieve en strategische rol van haar op een na grootste leger? Wil Turkije in de toekomst van de NAVO een betrouwbare rol spelen, dan zullen zowel de processen als de vonnissen geloofwaardig en volgens internationale standaarden moeten verlopen. Generaals en militairen mogen niet boven de wet staan, en het Turkse leger moet onder civiele controle staan.

Het Turkse leger, van oudsher streng seculier, heeft zijn bevoegdheden in het verleden overschreden en geprobeerd de politiek te overvleugelen. Sinds 2002 heeft de gematigd-islamitische Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (de AK-partij) veel gedaan om het leger onder civiele controle te brengen.

Maar de lopende strafprocessen baren grote zorgen, zowel in Turkije als in de internationale gemeenschap. Wat begon als een poging schoon schip te maken met de donkerste bladzijden uit de Turkse geschiedenis, is uit de hand gelopen. De Turkse rechtsstaat en het vertrouwen van burgers in de publieke instituties worden ernstig ondermijnd door een lange reeks zware beschuldigingen, lange perioden van voorlopige hechtenis en het ontbreken van vonnissen in de Ergenekon- en Sledgehammerprocessen.

Het is van groot belang dat Turkije blijft hervormen tot een volwaardige democratie en een functionerende rechtsstaat. Een leger dat in staat van verlamming verkeert, kan het land destabiliseren. Daar komt bij dat een ongekend aantal journalisten gevangen zit en het misbruik van antiterreurwetten tot een alarmerend niveau is gestegen. De Europese Unie dient deze omstandigheden mee te wegen wanneer er over intensievere samenwerking in het veiligheidsbeleid wordt gesproken.

Gekunsteld
Inmiddels denken velen, zowel binnen als buiten Turkije, dat de rechtszaken tegen militairen en journalisten politieke processen zijn, gebaseerd op gekunsteld bewijsmateriaal. Het is onduidelijk wie hiervan het meest profiteert maar het is helder dat de negatieve effecten voor zowel Turkije als de NAVO toenemen. Neem bijvoorbeeld het Sledgehammerproces. Amerikaanse en Turkse forensisch-technologische experts hebben aangetoond dat bewijsstukken werden gefabriceerd en gemanipuleerd. Advocaten die hier in de rechtszaal op wezen werden vervolgens, samen met hun cliënten, zelf ook voorwerp van nieuwe strafrechtelijke onderzoeken.

De geloofwaardigheid van deze rechtszaken is van essentieel belang voor de toekomst van Turkije. De fundamenten van de staat waar NAVO's tweede leger op leunt, zijn niet langer vanzelfsprekend: de werking van de rechtsstaat, de scheiding der machten en de onafhankelijkheid van de rechtspraak. Het is voor mij moeilijk voorstelbaar dat het Turkse leger al die tijd door terroristen is geleid. Maar een politicus mag de rol van rechter niet op zich nemen. De Turkse rechterlijke macht en de regering zijn verantwoordelijk voor het waarborgen van de rechtsstaat, de fundamentele vrijheden en een eerlijke rechtsgang.

Het Europees Parlement stemde er onlangs mee in de onderhandelingen met Turkije te openen over de moeilijke hoofdstukken in het toetredingsproces tot de EU: justitie en fundamentele vrijheden. Dit zou een nieuwe impuls moeten geven aan het vastgelopen toetredingsproces en kan Turkije helpen bij de vereiste hervormingen om aan EU-normen voor democratie, goed bestuur en rechtsstaat te voldoen.

Gelet op het ernstige karakter van de beschuldigingen en de gevolgen van de vonnissen in de rechtszaken tegen de militaire top van Turkije, dient de NAVO zelf ook een rol te spelen en waarnemers af te vaardigen om de rechtszaken te monitoren. In een tijd van grote spanningen in het Midden-Oosten mag geen onduidelijkheid bestaan over de betrouwbaarheid van de tweede grootste NAVO-macht.

Marietje Schaake is europarlementariër voor D66.

 
Ongekend aantal journalisten zit gevangen en anti-terreurwetten worden misbruikt
 
Amerikaanse en Turkse experts toonden aan dat bewijsstukken werden gemanipuleerd
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden