Turks referendum geeft democratie in ademnood een nekschot

'Op de Turkse grond was de democratie zestig jaar geleden ziek en zwak geboren.'

Ze liepen met zijn allen en keken niet achterom. Vriendelijk gingen ze met elkaar om, met in hun ogen het licht van de daadkracht. Ik zag ze naar de Turkse stembus in Den Haag bewegen: de ingehouden haast in de benen, het enthousiaste hart en armen die de stembus zouden willen omhelzen. De Haagse straat op het industrieterrein was als een onder de zon glinsterende rivier, waarop tienduizend mensen dreven. Mensen die voorwaarts schreden, om een democratie in ademnood een schot in de nek te geven.

Het was vrijdag, ik liep in die brede straat om mijn allerlaatste stem bij een Turkse verkiezing uit te brengen en moest denken aan de Whanganui-rivier. Dat is de rivier in Nieuw-Zeeland, die onlangs dezelfde wettelijke status heeft gekregen als een mens. Het water, dat door de Maori's als levende voorouder wordt beschouwd, heeft tegenwoordig evenveel rechten en plichten als een mens. Geen mooier symbool voor de klopjacht van de massa's op de democratie dan deze rivierachtige straat, dacht ik, en ging even later ook maar in de rij staan.

Democratie is als een zeldzaam gewas. Alleen bij bepaalde grondsoorten komt die tot leven. In goede handen begint die te bloeien en wordt haar omgeving bedolven onder vrijheid, geluk, rode bessen, druiven, zonnebloemvelden, heldere wateren... Het geluk is echter niet oneindig en dan begint de democratie langzaam af te takelen. Zij kan niet meer tegen de stroom van aanvallen, knielt uiteindelijk bij een autocraat neer en smeekt om een zo zacht mogelijke dood.

Bij de oude Grieken was haar een leven van tweehonderd jaar beschoren. Op de Turkse grond was die zestig jaar geleden ziek en zwak geboren en kijkt zij de laatste jaren met hoge koorts de dood in de groene, islamistische ogen.

De regel van de dood van de democratie is altijd en overal dezelfde. In het Athene van vijf eeuwen voor Christus, in het Berlijn van de jaren dertig en in het Ankara van nu, altijd valt deze uitvinding, die volgens mij belangrijker is dan het wiel, ten prooi aan de grote menigtes. De massa, die dankzij dit unieke experiment kennismaakt met geluk en welvaart, draait op den duur deze 'eerlijke toepassing van gelijke rechten voor iedereen' zelf de nek om.

Ooit werkte de allereerste democratie heel wat jaren als een geoliede machine. Maar ook het Athene van weleer zou geen remedie weten voor de giftige invloed van de grote menigte. Onder de mooie zon van Griekenland lieten de mensen zich verleiden door de retoriek van demagogen en tirannen. Hun beste mensen dolven het onderspit en moesten uitwijken naar andere oorden. Socrates kreeg er de doodstraf. De massa raasde over het systeem heen.

Het volk bleek de grootste vijand van zichzelf en zo blies de allereerste democratie haar laatste adem uit. Degenen die de slecht opgeleide, onderontwikkelde meerderheid wisten te manipuleren, kregen het daarna voor het zeggen in Athene. De onafhankelijke instanties vielen om en daarmee ook de allereerste democratie.

Afgelopen vrijdag stond ik in Den Haag tussen diezelfde massa. Van heinde en verre waren ze naar de Haagse Werf getogen om mij aan de Atheners van heel lang geleden te doen denken. Ik was er getuige van dat de mensen in grote vreugde de macht aan een tiran overhandigden. In Athene werd de dood van de democratie vast ook niet met droefenis onthaald, realiseerde ik mij daar. Het was mooi weer die dag en zo leek het in Den Haag nog meer op het Athene van weleer.

En om terug te komen bij de Whanganui-rivier in Nieuw- Zeeland, de rivier die de status van een mens heeft gekregen: als kind maakte ik in het uiterste oosten van Turkije al mee dat tanks, die het in de oorlog hadden laten afweten, in grote eenzaamheid in de bergen waren achtergelaten. Landverraad diende nu eenmaal gestraft te worden, bij mens en bij machine. Wordt het een ja bij het referendum van Erdogan en is de zieke democratie in Turkije vanaf volgende week officieel ter ziele, dan is de Haagse Werf niet anders dan de verlaten tanks van mijn kinderjaren.

Want de aanval met vrachtwagens en bommen op democratie is nog te keren. Maar als de massa met dolken in de hand naar de stembus beweegt, dan is dat mooiste menselijke experiment echt ten dode opgeschreven. De rivier in Nieuw-Zeeland is een mens, tanks in de bergen zijn landverraders en de straat in Den Haag, die als een rivier de beulen bracht, het graf van een naïeve kinderwens.

Erdal Balci is schrijver en journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden