Turkije ideale EU-kandidaat!

Het beste voor Europa en Turkije is dat ze allebei blijven doen alsof Turkije EU-lid wordt

Toen ik eind jaren tachtig voor het eerst vernam dat de Turkse president Özal in 1987 officieel had gevraagd of zijn land lid van de EG (nu EU) mocht worden, dacht ik dat het een grapje was.
|
Maar Turkse vrienden, die pro-westers waren en aan universiteiten in Engeland en Noord-Amerika hadden gestudeerd, verzekerden mij dat het serieus was. Ook als dat nog lang kon duren, verplichtte Turkije zich daarmee uit eigen beweging aan westerse maatstaven te voldoen, geheel in lijn met de moderniseringsambitie van de republiek van Kemal Atatürk.

Kritisch

Daarom waren zij ervoor. Wie waren wij dan om kritisch te doen of twijfels te hebben over de haalbaarheid van dit project? Veel meer verdienden de Turken aanmoediging in hun streven, temeer daar verwezenlijking van dit doel nog ver weg was.

Dat was ook de houding van de meeste EU-staten, die zich bovendien konden verschuilen achter Griekenland, dat lange tijd een veto opwierp. Alleen Frits Bolkestein vond het nodig de Turken tijdens een toespraak in Ankara voor te houden dat hun land nooit lid kon worden, omdat het niet in Europa lag (en te groot en te islamitisch was). Ik heb dat altijd zeer onverstandig gevonden. Niet omdat Bolkestein ongelijk had. Integendeel: zijn gelijk was, vrees ik, nogal evident. Maar omdat het geen Nederlands belang is Turkse toetreding te blokkeren en het vraagstuk niet zo zwart-wit ligt.

Huichelachtig
Het is het Europese ideaal historische vijandschappen te overwinnen, en als Turkije alles op alles zet om daarin mee te gaan, is het niet nodig principiële belemmeringen op te werpen die in Turkse oren slechts huichelachtig klinken. Waar Bolkestein klare wijn dacht te schenken, proeven de Turken juist troebel water.

Het recente verleden heeft ook uitgewezen dat de Turken zich niet makkelijk laten ontmoedigen. Toen de Europese christen-democraten zich in 1997 afwijzend over het Turkse verzoek uitlieten, is dat twee jaar later weer teruggedraaid.

Bovendien kan Europa helemaal geen ‘nee’ zeggen, omdat Europese leiders nooit iemand voor het hoofd willen stoten en bijna automatisch gevoelige kwesties naar de toekomst doorschuiven. De Europese eenwording is immers zelf een toekomstproject en een kwestie van lange adem. Deze houding was buitengewoon effectief, maar het is de vraag of je daar eeuwig mee door kunt gaan.

Kousenvoeten
Inmiddels zijn we twintig jaar verder en zijn zelfs Roemenië en Bulgarije op kousenvoeten de EU binnengeslopen. Dat maakt het moeilijker Turkije op afstand te houden, terwijl de beproefde methode om de EU geruisloos uit te breiden in het Turkse geval onmogelijk is. De Turkse lidmaatschapsaanvrage is zo controversieel dat daarover wel een publiek debat moet worden gevoerd. En Europa kan slecht tegen publiek debat (zie alle referenda).

Daarom was het pleidooi van Barack Obama voor toetreding van Turkije tot de EU (de Amerikaanse president ziet Turkije als ‘brug’ tussen het Westen en het Oosten en verlangt ook van Europa een handreiking naar de moslimwereld) een giftige inmenging in Europese aangelegenheden.

Sarkozy tekende meteen bezwaar aan. Eerder had Merkel haar reserves al laten blijken met haar voorstel tot een bijzonder partnerschap tussen Turkije en de EU. De Turken wezen dat beledigd af en eisen een volwaardig lidmaatschap.

Brug te ver
Ik heb lang gedacht dat alle partijen wel zo ongeveer beseften dat een Turks lidmaatschap een brug te ver was en dat het louter om het streven ging Turkije op een westerse koers te houden. Als iedereen deed alsof, zou het lijntje niet snel breken. Maar Obama heeft met zijn pleidooi de zaken op scherp gezet en de Turken een steun in de rug gegeven. Dat is riskant, want in Obama’s visie zijn het Europese bezwaren van etnocentrische en culturele aard die de grootste hobbel vormen.

Deels is dat ook zo (zie Bolkestein), maar de EU kan het eigen nog wankele integratieproject niet op Amerikaans verzoek op het spel zetten door een land op te nemen dat door de Europese bevolkingen niet gepruimd wordt.

Daarbij wordt het geopolitieke evenwicht tussen Frankrijk en Duitsland door Turkse toetreding verstoord en ligt het land in een explosieve regio waar de EU (die geen buitenlandse politiek en defensie heeft) slechts hulpeloos kan toekijken. Met Turkije en de nieuwe Oost-Europese lidstaten erbij verliest de EU haar West-Europese karakter, en dat was in 1957 bij de verdragen van Rome niet afgesproken.

Daar hebben de Turken uiteraard geen boodschap aan. Zij hebben überhaupt weinig weet van de complicaties van het Europese pacificatieproces, terwijl een volledig EU-lidmaatschap het voortbestaan van de autoritaire creatie van Atatürk op het spel zet.

Bewaker
Dat betekent immers dat het Turkse leger, de zelfbenoemde bewaker van de seculiere staatsorde, een paar stappen uit het publieke domein terug moet doen. Je kunt je afvragen of het leger dat aandurft, temeer daar Turkije – een naar binnen gericht land met een hypernationalistische staatsideologie – mentaal niet is voorbereid zich ondergeschikt te maken aan een club met minstens dertig andere lidstaten.

Erdogan
Hetzelfde geldt voor de islamitische AK-partij van premier Erdogan. Die heeft wel geprofiteerd van de mede door de EU afgedwongen democratisering, en kan door de toetredingsonderhandelingen die onder haar bewind zijn begonnen ook haar westerse antecedenten bewijzen, maar de Turkse islamisten zijn geworteld in de provincie van Anatolië en zoeken ook aansluiting bij de islamitische buren, waar de seculiere bovenlaag niks van wil weten.

Zo’n geëmancipeerd, democratisch en meer op de moslimwereld georiënteerd Turkije gaat niet samen met een EU-lidmaatschap, ook niet als het door Obama wordt aanbevolen.
Is er een uitweg uit deze dilemma’s? Jazeker, het inzicht dat Turkije realistisch gesproken nooit tot de EU zal toetreden, maar wel het ideale kandidaat-lid is.

Trots
De huidige verhoudingen, die van het trotse en lichtverongelijkte Turkije een strategisch belangrijk land maken, zijn superieur aan alles dat daarvoor in de plaats kan komen. Maar dat vraagt wel van alle partijen dat zij blijven doen alsof, met het gevaar dat zij anderen en ook zichzelf op het verkeerde been zetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden