Opinie

Trumps politieke vermogen wordt zwaar onderschat

Donald Trump is populistisch en lomp, en veel van zijn uitspraken zijn vals, maar hij heeft de beste papieren om het politieke momentum snel te heroveren.

Beeld afp

'Cruz en Rubio winnaar, Trump grote verliezer!' Handenwrijvend doopten journalisten en analisten na de uitslag van de Republikeinse voorverkiezingen in Iowa hun pen in de inktpot. Al direct bij de eerste slag rekenden de kiezers af met hun kwelgeest Donald Trump. Maar hierbij laten zij zich door wensdenken verblinden. Onder het vernis van zijn vermeende nederlaag bevestigde Trump juist zijn onconventionele potentieel in het electorale krachtenveld.

De Amerikaanse presidentsverkiezingen zijn na een lange aanloop nu eindelijk echt uit de startblokken geschoten. Ruim 350 duizend inwoners van de staat Iowa brachten afgelopen maandag hun stem uit bij de voorverkiezingen van de Republikeinse en Democratische partij. De hele wereld vroeg zich af: waarom zoveel aandacht voor voorverkiezingen in zo'n kleine staat? Iowans geven met tevreden blik het antwoord: 'We are not first because we are important. We are important because we are first.'

En zo is het. Met slechts drie miljoen inwoners, een landbouweconomie, overwegend blanke inwoners, en een bewezen voorkeur voor Republikeinse presidentskandidaten, is Iowa niet bepaald representatief voor het Amerikaanse electoraat. Waarom slaagt Iowa er dan toch altijd in als eerste de voorverkiezingen te houden? Omdat Iowans dit in de wet hebben vastgelegd. Pas als de andere staten de datum van hun voorverkiezingen hebben bepaald, stelt het parlement van Iowa de datum van de eigen voorverkiezingen vast.

Niet representatief

Ook de caucusvariant die bij voorverkiezingen in Iowa wordt toegepast, wijkt af van de meeste voorverkiezingen en de presidentsverkiezingen. Staan op 8 november aanstaande de stembussen klaar om op election day het vertrouwde stembiljet op te vangen, bij deze caucus komen in elk van de 1.681 stembureaugebieden de kiezers een hele avond bijeen in een buurtcentrum, kerkzaaltje of sporthal. Supporters prijzen 'hun' presidentskandidaten aan, waarna aanwezigen uitgebreid met elkaar in discussie gaan. Pas aan het eind van de avond kunnen uitsluitend de aanwezige geregistreerde partijkiezers die de hele discussie hebben meegemaakt, hun stem uitbrengen.

Een journalist vergeleek de voorverkiezingen in Iowa met de proloog van de Tour de France. Alle kandidaten zijn nog in de race en zo'n eerste krachtmeting is niet representatief voor de hele ronde. De Tour is nog lang. Bovendien is de winnaar van de proloog vaker niet dan wel de uiteindelijke tourwinnaar. Datzelfde geldt voor de winnaar van Iowa, en dan vooral bij de Republikeinen. Ook daar levert de etappezege meestal niet meer op dan kortstondige roem. Van de zeven competitieve races sinds 1976 wonnen slechts drie Iowa-winnaars hun partijnominatie.

Wel geeft de proloog een eerste indruk van de wedstrijdvorm van de renners. Presteren zij boven of onder verwachting? Zo moeten we de presidentskandidaten in Iowa dan ook beoordelen. Bij de Republikeinen lever-de dit in de nabeschouwingen twee winnaars op: de senatoren Ted Cruz uit Texas en Marco Rubio uit Florida.

Cruz versloeg de peilingen en won met een kleine maar overtuigende voorsprong omdat hij twee essentiële fundamentals stevig voor elkaar had: voldoende geld om met een goede campagne kiezers achter zich te verzamelen en een geoliede campagneorganisatie om ze werkelijk naar het stemlokaal te krijgen. Daarnaast is Cruz in Iowa de Republikeinse poster boy. Hij is zeer gelovig en sociaal-conservatief: tegen abortus, homohuwelijk en euthanasie. Daarnaast bepleit hij een minimale overheid, lage belastingen en een conservatieve interpretatie van de Grondwet. Ook zijn privéleven sluit keurig aan bij het Iowan ideaal: gelukkig getrouwd met zijn eerste echtgenote (die hij in 2000 leerde kennen tijdens de presidentscampagne van George W. Bush) en vader van twee innemende dochtertjes.

Cruz kon dan ook profiteren van steunbetuigingen van belangrijke lokale opinieleiders zoals de Evangelical-voorman Bob Vander Plaats.

Vlnr: Trumps dochter Tiffany, zijn vrouw Melania en zijn schoondochter Lara bij het eerste Republikeinse tv-debat op 6 augustus 2015. Beeld David Hume Kennerly

Naïeve benadering

Iowans love that! Bij de vorige twee voorverkiezingen gunden zij de Republikeinse zege aan Mike Huckabee en Rick Santorum, kandidaten met een vergelijkbaar profiel. De pech voor deze kandidaten is dat zij binnen de Republikeinen weliswaar een luidruchtige maar vooral ook kleine stroming van zo'n 20 procent vertegenwoordigen. Opiniepeilingen waarin Cruz nationaal op 20 procent van de Republikeinse aanhang mag rekenen bevestigen dit. Omdat het verkiezingscircus de eerste weken vooral conservatievere staten aandoet, zal Cruz voorlopig in de race blijven. Maar zijn kansen op de eindzege zijn niet bijzonder groot.

De echt grote verrassing was dan ook Marco Rubio. Hij eindigde weliswaar in lijn met de peilingen als derde, maar met veel meer steun dan was voorspeld. Hiermee werd hij het godsgeschenk voor het Republikein-se establishment: een uitgesproken frontrunner van de gematigde kandidaten. Rubio kaapte stemmen weg bij zijn directe concurrenten Jeb Bush, John Kasich en Chris Christie. Partijbaronnen zullen er nu alles aan doen om minder succesvolle kandidaten hun campagne te laten beëindigen, en hun geldschieters en campagneprofessionals naar Rubio te loodsen. Huckabee, Santorum en Rand Paul doorliepen dit traject inmiddels. Door één mainstream kandidaat te mobiliseren kan de leiding eindelijk weer greep krijgen op de eigen partij en de strijd aanbinden met Cruz, maar vooral ook met Trump, om de Grand Old Party uit handen van deze ongeleide projectielen te houden.

Eind goed al goed voor het establishment van politici, journalisten, lobbyisten en geldschieters? Afgaande op de juichende krantenkoppen zou je het direct geloven. Maar met deze naïeve benadering wijkt de kille realiteit voor wensdenken. Want terwijl Trump werd weggezet als verliezer omdat hij 4 procent minder stemmen haalde dan in de peilingen, demonstreerde hij juist zich als novice prima te kunnen handhaven in de top van het Republikeinse krachtenveld. Uiteenlopende observaties logenstraffen de euforische opinie dat Trump mag worden afgeschreven.

Achterban

Trump is in staat gebleken zijn achterban te mobiliseren. De hamvraag tijdens de campagne tot nu toe was of de afgehaakte kiezers waarop hij zich richt, de moeite zouden nemen naar de stembus te komen. Met een kwart van de stemmen en een tweede plaats is die vraag ondubbelzinnig beantwoord. Het kiezerspotentieel van Trump onder Republikeinen is groot. Hij vertegenwoordigt een belangrijke groep die dwars door de traditionele segmenten snijdt: de blanke laagopgeleiden. Hiermee erodeert hij bovendien de ideologische vleugels van zijn opponenten en ondermijnt hij hun kiezerspotentieel.

De meeste gedelegeerden voor de Republikeinse conventie worden geworven via primaries: voorverkiezingen waarbij het invullen van een stembiljet volstaat. Voor een groot deel van Trumps achterban, de minder geëngageerde kiezers, is dat veel laagdrempeliger. De kans dat zij bij volgende voorverkiezingen nog sterker hun stempel gaan drukken, is daarom eerder groter dan kleiner.

Trump heeft de beste papieren om snel het politieke momentum te heroveren. In de staten waar de eerstvolgende voorverkiezingen plaatshebben, New Hampshire op 9 februari en South Carolina op 20 februari, heeft hij in de peilingen een overtuigende voorsprong van respectievelijk 20 en 15 procent. Dat is stevig, zelfs als de peilingen te positief zijn. Bovendien betreft het laagdrempelige primaries, wat in Trumps voordeel is.

Trump blijkt niet afhankelijk van een traditionele campagneorganisatie. De business-tycoon bedient zijn achterban met succes via de media terwijl zijn opponenten daarvoor duizenden deurbellende vrijwilligers nodig hebben. Ruim 60 procent van de Republikeinse media-aandacht was op Trump gericht en dat bleek voldoende. Zijn campagnestijl heeft alles in zich om hierop voort te bouwen.

Onkwetsbaar

Trump heeft voldoende campagnegeld. Hij heeft 1 miljard dollar uit eigen middelen klaarliggen. De ironie wil dat hij dankzij gratis media-aandacht nog bijna niets heeft hoeven uitgeven: slechts 12 miljoen dollar. Cruz, Bush en Rubio spendeerden het dubbele, respectievelijk 28, 24 en 22miljoen dollar. Zij zijn voor hun geld afhankelijk van geldschieters en Super PACs. Trump niet, hij is onafhankelijk, heeft onbeperkte bewegingsvrijheid en hoeft geen kostbare campagnetijd te steken in fundraising.

Trumps kleurrijke levenswandel vormt geen obstakel. Een derde huwelijk, lompe uitspraken, beledigingen aan het adres van de prominente oorlogsheld John McCain, en het onbeschaamd te koop lopen met zijn succes stonden een stevig resultaat in het ingetogen Iowa niet in de weg. Trump lijkt onkwetsbaar en de kans op een fatale uitglijder wordt steeds kleiner.

Cruz profiteerde van de steunbetuigingen van conservatieve opinieleiders en Rubio van de endorsement van The Des Moines Register, de grootste krant in Iowa. Trump doet juist alles om dat te voorkomen en kwalificeert gerespecteerde conservatieve commentatoren als George Will en Charles Krauthammer als saai en incompetent. Zijn boodschap: ik dans niet naar het pijpen van de macht. Zijn anti-establishmentkiezers zien daar-in zijn geloofwaardigheid bevestigd.

Een supporter van Trump draag een petje met de verkiezingsslogan 'make America great again'. Beeld afp

Onderschat

Trump is in de ogen van het establishment een paria, maar de Republikeinse kiezer accepteert hem. Een NBC/Wall Street Journal-peiling vroeg Republikeinse kiezers: ziet u zichzelf Trump steunen voor de Republikein-se nominatie? In januari antwoordde maar liefst 65 procent met ja! Acht maanden eerder was dat nog maar 23 procent. Voor de groep die er uit-eindelijk toe doet, is Trump praktisch net zo acceptabel als Cruz (71 procent) en Rubio (67 procent). Alle andere kandidaten scoorden lager.

Er zijn belangrijke redenen om bedenkingen te hebben bij electoraal succes van Trump. Hij is lomp, polariserend en populistisch, zonder zich druk te maken over de gevolgen van zijn standpunten. Volgens het onafhankelijke politifact.com is 75 procent van zijn beweringen vals of leugenachtig, meer dan van wie ook.

Maar het politieke vermogen en de veerkracht van Trump worden al driekwart jaar onderschat. De realiteit is dat elke andere kandidaat met de combinatie van zijn sterke punten onverslaanbaar zou worden geacht.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden