ColumnSander Schimmelpenninck

Trump was geen oplossing, maar een verergering van een nog altijd dooretterend probleem

‘Wat winnaars van verliezers onderscheidt, is hoe een persoon reageert op elke nieuwe wending van het lot’, tweette president Donald Trump in 2014. Het is niet alleen één van de vele tweets van de Amerikaanse windbuil die door de ironische werkelijkheid achterhaald werd, maar ook een terugkerend thema in het presidentschap van Trump, het verschil tussen winnaars en verliezers.

Trump won het presidentschap door respect te tonen voor de Amerikaanse verliezers, de gewone man die achterbleef bij de economische groei en de wereld in te hoog tempo zag veranderen, terwijl Hillary Clinton die groep juist beschimpte als ‘deplorables’. Wanneer je zijn hopeloos proleterige stijl zou wegdenken, zou je in Trump iets van noblesse oblige kunnen zien; een miljardair die het opneemt voor de klasse die door zijn eigen klasse tekort wordt gedaan. Als president bleek zijn klassenstrijd echter beperkt tot de culturele dimensie, verder was hij vooral bezig met zijn eigen showmanschap – niet genoeg voor nog een termijn. Trump was geen oplossing, maar een verergering van een nog altijd dooretterend probleem.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Dat probleem zit hem in de Amerikaanse winnaars- en verliezerscultus, een gevolg van het al decennialang dominante meritocratische denken. Politiek filosoof Michael Sandel waarschuwt onder andere in zijn Tirannie van Verdienste voor de corrumperende werking die van het meritocratische ideaal uitgaat. Zonder het door te hebben en zonder er ooit voor gekozen te hebben, zijn we volgens hem opgeschoven van een markteconomie naar een marktsamenleving.

Waar een markteconomie een waardevol en effectief instrument voor het organiseren van productieve activiteit is, is de marktmaatschappij een manier van leven waarin sociale relaties worden gevormd naar het evenbeeld van de markt. De meest noodlottige verandering van de afgelopen dertig jaar was de uitbreiding van de markten en van de marktwaarden naar levensgebieden waar ze niet thuishoren – en daarmee de creatie van ‘winnaars’ en ‘verliezers’.

Het voornaamste probleem van het meritocratische ideaal is dat zij over sociale mobiliteit gaat, en niet over gelijkheid. Meritocratie heeft niet de ambitie om grote ongelijkheid te overbruggen, sterker nog, het vormt een rechtvaardiging daarvan. De vraag is dan of grote ongelijkheid die het gevolg is van meritocratie gerechtvaardigd is. Ik zou met Sandel zeggen van niet; het meritocratische ideaal schiet tekort omdat het geen oog heeft voor de morele willekeur van talent.

Gelijke kansen zijn belangrijk, maar al te veel consequenties verbinden aan het bestaan van die gelijke kansen kan leiden tot de gedachte dat iedereen die bovenaan de maatschappelijke ladder staat, dat succes ook zelf heeft verdiend. Diep vanbinnen vindt Trump dat natuurlijk ook. Hij heeft last van het meritocratische zelfbedrog dat zo vaak voorkomt bij de goudenlepeljeugd en ziet geen oranje clown, maar een selfmade winnaar in de spiegel.

Als liberaal geloof ik erg in kansengelijkheid en het idee van sociale stijging. Maar om de sociale banden en het onderlinge begrip te vergroten, is meer nodig dan het faciliteren van een gelijk speelveld. Een samenleving is immers geen markt. Traditionele of conservatieve gemeenschapswaarden zijn nog altijd heel bruikbaar om de segregerende werking van de meritocratische sorteermachine af te vlakken.

President Trump zal de geschiedenis ingaan als een president die parasiteerde op het ressentiment waarvan hijzelf een uitwas is, de diepe wrok van verliezers tegen een kleine groep winnaars, als resultaat van marktdenken en een economisch systeem dat matig getalenteerde mensen onwaarschijnlijk overwaardeert: Trump was nooit een winnaar, hij was een loser met geld.

Een president Biden zal niet alleen de kansengelijkheid en de utopisch geworden American Dream nieuw leven in moeten blazen, hij zal ook meer oog moeten hebben voor de intrinsieke ongelijkheid die in elke samenleving zit. Hij zal de grote fout van Clinton en Obama, hun onvoorwaardelijke steun aan de financiële elite, recht moeten zetten. Bovenal zal Biden een manier moeten vinden om winnaars en verliezers bij elkaar te brengen, simpelweg door duidelijk te maken dat het leven geen wedstrijd is die je kan winnen of verliezen.

Sander Schimmelpenninck is journalist en ondernemer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden