InterviewMichiel van Elk

Trippen als therapie is niet zo’n slecht idee, volgens deze neurowetenschapper

Een trip kan je helpen om je hele leven in een nieuw perspectief te zien, zegt neurowetenschapper Michiel van Elk, die onderzoek doet naar het effect van psychedelica op het brein. Toch is het niet het wondermiddel waar velen op hopen.

Michiel van Elk is hoofddocent aan de Universiteit Leiden en auteur van het boek Een nuchtere kijk op psychedelica. Beeld Jiri Büller
Michiel van Elk is hoofddocent aan de Universiteit Leiden en auteur van het boek Een nuchtere kijk op psychedelica.Beeld Jiri Büller

Even helemaal verlost zijn van jezelf, dat vindt psycholoog en neurowetenschapper Michiel van Elk het machtigste effect van de drugs die hij af en toe gebruikt. Of, drugs? Hij noemt ze psychedelica, de truffels, ayahuasca en lsd die hem meenemen naar plekken waar het ego niet meer telt. Daar is liefde en verbinding, geen ge-elleboog of egoïsme – de wereld zou een betere plek zijn als iedereen van tijd tot tijd die spirituele ervaring ondergaat.

Die boodschap zijn boek, ondanks de titel Een nuchtere kijk op psychedelica. In de inleiding stelt Van Elk, hoofddocent en onderzoeker aan de Universiteit Leiden, van aanvankelijk enthousiast psychedelica-aanhanger gaandeweg terughoudender te zijn geworden. Nadat hij een half jaar na zijn eerste ayahuasca-trip in een depressie belandde, begon hij zich af te vragen of de middelen wel zo zaligmakend waren als hij in eerste instantie dacht.

Als onderzoeker bleef Van Elk zich er echter voor openstellen, met een – alles bij elkaar optellend – onomwonden positief eindoordeel. Tijdens een van zijn trips heeft hij gesprekken gevoerd met de vogel naast hem: een levensveranderende ervaring. In zijn nawoord fantaseert hij over een psychedelische kerk waarin hij vanaf de kansel lezingen geeft over de, wetenschappelijk onderbouwde, voordelen van psychedelica.

Die voordelen worden ook gezien door zorgprofessionals en farmaceuten: op allerlei plekken in de wereld wordt momenteel onderzoek gedaan naar therapeutische toepassingen van psychedelica. Voor depressie en angststoornissen wordt psilocybine onderzocht, de werkzame stof in paddestoelen en truffels, net als ketamine en mdma. Voor posttraumatische stress wordt mdma, de ‘liefdesstof’ uit ecstasy, in de VS al met succes ingezet voor behandelingen. Nederland doet er onderzoek naar. Ook de effecten van psychedelica bij het bestrijden van (alcohol)verslaving worden bestudeerd.

Nieuw is dat allemaal niet. In de jaren vijftig en zestig hadden wetenschappers in Amerika en Europa al hooggespannen verwachtingen van de toepassingen van psilocybine en vooral lsd. Maar door maatschappelijke ophef raakte het onderzoek naar de toepassingen in het slop. Nederland kende de affaire-Bastiaans, waarbij een van de deelnemers aan het onderzoek van de Leidse professor aan een overdosis overleed.

Met de hernieuwde opleving van onderzoek naar de effecten van psychedelica in de geestelijke gezondheidszorg, dienden zich de laatste jaren ook investeerders aan die snappen dat er met psychedelische medicijnen goud geld te verdienen valt. Het is een ontwikkeling die Michiel van Elk kritisch beschouwt. Hoe wenselijk is het dat durfkapitalisten, zoals PayPal-miljardair Peter Thiel, in deze markt springen? Hij is de oprichter van het Britse bedrijf Compass Pathways, dat onderzoek financiert naar het effect van psilocybine op depressie. Dat wordt onder meer uitgevoerd bij Van Elks eigen universiteit in Leiden. Zelf is Van Elk daar niet bij betrokken; voor zijn onderzoek naar wat psychedelica precies doen in het brein kreeg hij een Vidi-beurs van wetenschapsfinancier NWO.

Wat is het gevaar van financiering door farmaceuten van onderzoek naar psychedelica?

‘Ze willen natuurlijk zo gunstig mogelijke resultaten. Nu zijn onderzoekers zich daar doorgaans zeer van bewust en zijn er in de wetenschap zoveel checks and balances ingebouwd, dat dat de uitkomsten in principe niet zou moeten kunnen beïnvloeden. Toch baart het me zorgen. Zeker als ik ceo’s ontmoet van bedrijven die niet veel affiniteit lijken te hebben met psychedelica-onderzoek. Het gaat hen om een businessmodel waarmee snel veel geld verdiend kan worden, niet per se om integer wetenschappelijk onderzoek.

‘Ik denk overigens dat veel farmaceuten hun belangstelling alweer aan het verliezen zijn. Het idee is namelijk dat je in één of hooguit drie sessies met psilocybine geholpen bent, en daar valt natuurlijk lang niet zoveel geld mee te verdienen als met antidepressiva die mensen chronisch moeten blijven slikken.’

Waarom is er momenteel zoveel belangstelling voor psychedelica, zowel in de wetenschap als in de farmaceutische industrie?

‘Er is al heel lang geen grote doorbraak meer geweest in de behandeling van mensen met depressie, angststoornissen, verslaving en posttraumatische stress. De beste middelen die we hebben zijn psychotherapie, antidepressiva, cognitieve gedragstherapie en EMDR. Nog wat op mindfulness gebaseerde therapie, en dan heb je het wel gehad. Het succes van al die behandelingen is gemiddeld genomen goed, veel mensen knappen er wel degelijk van op. Maar een deel van de patiënten krijgt later een terugval. Bovendien blijft er een groep die nooit van de klachten afkomt.

‘En opeens was daar een jaar of vijf geleden die langverwachte innovatie. Uit onderzoek bleek dat de effectiviteit van een stof als psilocybine drie tot vier keer zo groot was als van alle behandelingen die we tot dan toe kenden. Er heerste meteen een gevoel: dit zou dé oplossing kunnen zijn voor allerlei psychosociale problemen. Inmiddels is wel duidelijk dat die eerste studies een te positief beeld hebben geschetst. Psychedelica werken lang niet voor iedereen, en als ze helpen zijn de effecten veel minder groot dan we aanvankelijk dachten. Ze gaan wellicht een toepassing vinden, maar naast andere therapievormen. Een grote doorbraak is het dus niet gebleken.’

In uw boek gaat het over ‘inzichten’ en ‘doorbraken’ die je krijgt tijdens een psychedelische trip, maar ik snap nooit hoe dat je van een chronische aandoening af zou helpen. Daarna val je toch weer terug in je depressie?

‘Kijk, tijdens een psychedelische trip – door een hoge dosis magische truffels bijvoorbeeld, en dan niet thuis in je eentje op de bank opgegeten, zoals ik eens heb gedaan, dat was de slechtste trip uit mijn hele leven, maar in de juiste therapeutische context, met goede begeleiding en in een goede sfeer – tijdens zo’n trip kan het voorkomen dat je het hele leven vanuit een ander perspectief ziet. Je ervaart emoties die je nog niet kende of je krijgt het kristalheldere inzicht dat je verkeerd bezig bent. In mijn eigen geval: dat ik te veel dronk. Zo’n inzicht of ervaring kan een katalysator zijn, een opening bieden voor verandering.

‘Waar het vaak misgaat is dat psychedelica vaak gepresenteerd worden als magic bullet, een wondermiddel. Er zijn in Nederland retraitecentra die voor heel veel geld weekendsessies aanbieden met hoge doses magische truffels, en dan luidt de belofte: daarna sta je compleet anders in het leven. Maar zo simpel is het niet. Drie dagen later voel je misschien nog wel een piek, maar een maand later zit je weer in dezelfde situatie als daarvoor. Om blijvend te veranderen is veel meer nodig dan een psychedelische ervaring. Daarvoor moet je misschien iedere dag gaan mediteren. Moet je gezonder gaan eten, beter voor jezelf zorgen, leren ontspannen, in psychotherapie gaan.

‘Vorige week zijn de eerste resultaten bekendgemaakt van de fase 2-studie van het Compas Pathways-onderzoek naar de behandeling van depressie met psilocybine. Proefpersonen die een hoge dosis kregen, scoorden na zes weken beter dan de controlegroep, maar na twaalf weken voelde nog maar één op de vier patiënten die waren behandeld met psilocybine zich beter. De effecten lijken dus niet zo sterk.’

Momenteel wordt een nieuwe generatie psychedelische medicijnen ontwikkeld die ‘gewoon’ wat effect hebben in de hersencellen, maar waarvan je geen mystieke ervaring krijgt.

‘Ja, dat zijn psychoplastogenen, stofjes die wel effect hebben op biologisch niveau doordat ze de aanmaak van nieuwe verbindingen in het brein bevorderen, maar waarvan je verder niets merkt. Ze werken een beetje als antidepressiva: het zijn middelen die de balans in het brein herstellen, zonder de hele complexe psychedelische ervaring erbij.’

U schrijft dat deze ontwikkeling voorbij gaat aan de essentie van wat psychedelica zijn. Waarom?

‘Omdat het de kern is van een psychedelische ervaring dat je in een bewustzijnstoestand komt die levensveranderend kan zijn. Net als een bijna-doodervaring, waarvan je ook altijd hoort dat het leven daarna nooit meer hetzelfde is. Mensen worden zich in één klap bewust van de eindigheid van het leven, van hun liefde voor hun naasten, beleven een gevoel van ultieme eenheid met alles en iedereen. Dat zijn intense ervaringen die in alle mystieke en religieuze tradities worden gezien als essentieel.’

Zelf groeide u op in de Pinkstergemeente. Heeft dat invloed gehad op uw nieuwsgierigheid naar psychedelica?

‘Ik heb in de kerk meegemaakt dat mensen in tongen spraken en aan duiveluitdrijving deden. Dat maakte indruk, maar voor mij staat dat toch in de schaduw van de extreem intense ervaringen die ik later heb opgedaan met psychedelica. Het was eerder dat ik er als kind naar verlangde, want de mensen die demonen hadden gezien stonden in de kerk hoog in aanzien.

‘Het valt niet te ontkennen dat het geloof uit mijn jeugd mijn fascinatie voor psychedelica voor een deel verklaart. Maar het is ook een persoonlijke behoefte aan geestverruiming. Mijn zus en mijn ouders, die ook niet meer in die kerk komen, zouden ze nooit gebruiken. Sommige wetenschappers worden er van beschuldigd in plaats van research aan me-search te doen, en ja, bij mij loopt het persoonlijke en het wetenschappelijke onderzoek zeker door elkaar.’

Ayahuasca hielp u om van uw alcoholprobleem af te komen, stipt u aan in uw boek.

‘Ik was geen alcoholist die om 11 uur ‘s ochtends aan het bier zat, maar drank speelde wel een te grote rol in mijn leven. Na een lange werkdag ging er zo een fles wijn doorheen, of anderhalf. Niet elke dag, maar wel vaak. Ik was bovendien altijd bezig met drank: is er genoeg in huis, hoe laat gun ik mezelf het eerste glas? Het begon me zo tegen te staan dat ik me bij een verslavingskliniek heb aangemeld. Met de cognitieve therapie die ik daar kreeg, het aanleren van gezondere gewoontes en dergelijke, ben ik een heel eind gekomen, maar het was tijdens een ayahuascatrip dat echt het kwartje viel.

‘Kijk, op cognitief niveau wist ik donders goed waarom ik dronk en wanneer ik dronk en waarom het beter was om ermee op te houden. Ik had continu dat stemmetje in mijn hoofd dat zei: je mag niet drinken, je bent fout. Om dat te dempen, ga je toch weer drinken, vervolgens voel je je daar weer slecht over, kortom: die hele negatieve spiraal. Onder invloed van ayahuasca zag ik alles ineens zó helder en voelde ik zoveel liefde, zoveel compassie met mezelf. Voor mij was dát zo’n doorbraak waarover we het zojuist hadden.’

Want die compassie had u niet voor uzelf?

‘Ik kom uit een streng en calvinistisch milieu. Dat heeft niet bijgedragen aan een positief zelfbeeld. Als ik, zoals vanmiddag, college sta te geven en studenten met elkaar zie smoezen, denk ik meteen: het gaat vast over mij. Zo bouw je de hele dag negativiteit op. Om aan het eind van de dag alleen nog maar te kunnen denken: pff, nu een glas wijn om daaraan te ontsnappen. Ik heb het verdiend. Pas na die ayahuascatrip zag ik echt in hoe destructief dat eigenlijk is.’

Voor zo’n inzicht heb je toch geen psychedelica nodig?

‘Soms wel, om pas écht tot jezelf te laten doordringen waarmee je bezig bent. Omdat ik zozeer met mijn gevoel in contact was gekomen, kon ik veel milder naar mezelf kijken en denken: ben ik niet veel te streng voor mezelf? Staan die studenten überhaupt wel over mij praten en zo ja, wat dan nog? Die emotionele, intuïtieve ervaring is een goede aanvulling op alle analytische therapieën die vooral gericht zijn op gedragsverandering.’

Werkt het ook zo bij trauma en depressie?

‘Er zijn veel parallellen, ja. Ook mensen met een trauma of depressie zoeken vaak verdoving, vluchten weg van hun emoties, terwijl het juist heilzaam is daarmee de verbinding aan te gaan. Nu is het niet zo dat psychedelica daarvoor de enige manier zijn, het kan ook met andere technieken die je in contact brengen met je lichaam en je gevoel, zoals haptotherapie. Koudwaterzwemmen kan ook dat effect hebben, net als intensief mediteren of holotropisch ademen, heel diep ademen voor een verhoogde concentratie zuurstof in je bloed.

‘Ik heb zelf een sauna in mijn achtertuin, ik ben erg fan van de sauna omdat de wisseling van extreme hitte naar extreme kou ook zo’n bijna bewustzijnsveranderende ervaring kan zijn. In de reguliere geestelijke gezondheidszorg is er weinig aandacht voor zulke technieken. Ik denk daarom zeker dat psychedelica in een behoefte kunnen voorzien. Tegelijkertijd moet het niet in het hoekje alternatieve therapieën terechtkomen, naast de aromabloesemtherapie, nee, het moet juist geïntegreerd worden in de reguliere gezondheidszorg.’

U schetst in uw boek een ‘psychedelisch vergezicht’ met in de zorg op ruime schaal psychedelische therapie.

‘In Amerika zijn ze al bezig met wetgeving om psilocybine te legaliseren voor medicinale toepassingen. Dat zou hier ook moeten gebeuren: goede regulering en begeleiding, screening door huisartsen en psychiaters of er geen risico is voor psychose, want dat is eigenlijk het voornaamste gevaar. Verder valt het met de risico’s mee: ayahuasca, lsd en psilocybine zijn niet verslavend, het risico op een overdosis bestaat eigenlijk niet.’ Lachend: ‘Er bestaat vooral een risico dat je kijk op de wereld nogal verandert als je psychedelica op een goede manier gebruikt.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden