Opinie

Toetsingskader voor wel of niet militair ingrijpen

Een militaire humanitaire interventie kan meer of minder legitiem zijn. Kenneth Manusama (VU) pleit voor een toetsingskader.

Beeld EPA

De geest van de Commissie-Davids waart nog steeds rond op het Binnenhof. Terwijl we worden geconfronteerd met een imminente humanitaire tragedie in Kobani, Syrië, debatteert politiek Den Haag over de vraag of er een volkenrechtelijk mandaat is voor militaire ingrijpen. Sinds het rapport Davids uit 2010 staat het volkenrecht centraal in het buitenlands beleid en wordt in de politiek elke steun aan militaire interventies bepaald door magische term '(adequaat) volkenrechtelijk mandaat'. Dat klinkt nobel en in lijn met de grondwettelijke traditie om de internationale rechtsorde te bevorderen, maar maskeert de politieke én juridische realiteit.

In de geest van Davids groeide de eis van een volkenrechtelijk mandaat uit tot Veiligheidsraad-fetisjisme: alleen de VN-Veiligheidsraad kan toestemming geven voor gewapend ingrijpen. Bij afwezigheid daarvan is in het geval van Irak anno 2014 de instemming van Irak ook een mandaat en levert Nederlands acht F-16's om het grote kwaad te bestrijden.

VVD wil maar al te graag ingrijpen

Elk debat over een alternatieve rechtsgrondslag voor optreden buiten Irak, zoals collectieve zelfverdediging van Irak, kan in Nederland niet op enige steun rekenen, anders dan in de VS. Nu na de yezidi's ook een humanitaire ramp lijkt te ontstaan in het Koerdische deel van Syrië blijven velen zich krampachtig en ongemakkelijk vasthouden aan de Veiligheidsraad. De afgelopen dagen barstte de strijd echter los tussen het edict van Davids en een ander concept, namelijk dat van 'illegaal, maar legitiem'; als een militaire interventie strikt genomen illegaal is, maar wel legitiem om redenen zoals humanitaire noodzaak dan moet het kunnen.

Dit conflict ligt al verstopt in het regeerakkoord: de regering wil voor militair ingrijpen een volkenrechtelijk mandaat maar sluit humanitaire interventie zonder mandaat niet uit. Dit compromis tussen de regeringspartijen staat nu onder hoogspanning. De VVD wil maar al te graag ingrijpen met of zonder rechtsgrondslag, maar laat die beslissing over aan het kabinet, terwijl de PvdA aan het Davids-adagium vasthoudt.

In het licht van het consistent falen van de VN-Veiligheidsraad inzake humanitaire tragedies wint de kreet 'illegaal maar legitiem' terrein. Meer dan ooit tevoren wordt er ook in juridische kringen weer gesproken over de legitimiteit van een buitenrechtelijk militair ingrijpen in sommige nijpende, humanitaire situaties, maar ook in gevallen als de Krim.

Een toetsingskader is nodig

Het is wel in het belang van het volkenrecht dat humanitaire interventie geen rechtsgrondslag wordt, maar een buitenrechtelijke uitzondering blijft. Daarmee wordt het voortdurende belang onderstreept van het fundamentele geweldsverbod, terwijl de realiteit niet uit het oog wordt verloren. In gezamenlijke rapporten uit 2000 en 2009 steunden de Commissie voor Volkenrechtelijke Vraagstukken en de Adviesraad Internationale Vraagstukken de verder ontwikkeling van zo'n rechtvaardigingsgrond.

Deze rapporten geven ook een aanzet tot een procedureel toetsingskader, met onder meer de voorwaarde dat er eerst autorisatie van de Veiligheidsraad wordt gezocht. Dit is wat anders dan een lijstje van materiële voorwaarden waaronder militair ingrijpen mag plaatsvinden. Het gebruiken van een dergelijk toetsingskader doet recht aan het graduele karakter van legitimiteit. Het verhoogt de legitimiteit van de interventie want een militaire humanitaire interventie kan meer of minder legitiem zijn. De inherente ambiguïteit en het risico op misbruik van het concept 'legitimiteit' kan met een toetsingskader worden beperkt.

De legitimiteit van de VN-Veiligheidsraad is tot een deplorabel niveau gedaald en de politieke realiteit heeft de Veiligheidsraad op een zijspoor gezet. Toch blijft Den Haag zich verschuilen achter het gebrek aan internationale consensus om een besluit te ontwijken terwijl Nederland een bijdrage kan leveren aan de ontwikkeling van het volkenrecht op dit gebied. Ook dat bevordert de internationale rechtsorde. En laat de Koerdische Syriërs daar dan van profiteren.

Kenneth Manusama is universitair docent volkenrecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

De legitimiteit van de VN-Veiligheidsraad is tot een deplorabel niveau gedaald en de politieke realiteit heeft de Veiligheidsraad op een zijspoor gezet. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden