Column

Toeslagen-ellende is niet gevolg van ongebreideld kapitalisme, maar juist van vastgelopen verzorgingsstaat

null Beeld
Arie Elshout

Amerika is een meeslepend land, maar de ongelijkheid is er soms stuitend. In Camden, New Jersey, bezocht ik als correspondent een vervallen wijk waar de verloedering haar smerige adem vol in mijn gezicht blies. De bewoners meden me, schuw als zwerfkatten. Mede door zulke ervaringen schreef ik jaren terug dat ik Europa prefereer boven de Verenigde Staten. Maar inmiddels is ongelijkheid ook in Nederland een brandende kwestie geworden.

De media grossieren in verhalen van mensen die om zich heen veel welvaart zien, maar daar geen deel aan hebben. Ze mogen ernaar kijken, maar er niet aankomen. De uitweg van sociale stijging is moeilijk geworden. Dat schrijnt. Hoe vaak heb ik niet ongelijkheid aangemerkt als een aanjager van populisme en politieke onthechting?

Tegelijkertijd voel ik ergernis als het onderwerp voorbij komt. Vanwege de dominantie van de emotie. Ze drukt in de discussie andere nuttige geesteshoudingen weg, zoals realiteitszin en evenwichtigheid. Er worden eisen gesteld en verwachtingen gewekt die moeilijk zijn waar te maken. Ik probeer dat straks aan te tonen.

Met menselijke maatschappijen is altijd van alles mis. Dat is zo sinds Adam en Eva uit het paradijs werden verdreven. Wel zijn er in Europa door toedoen van liberalisme, sociaal-democratie en christen-democratie zulke redelijk fatsoenlijke, veilige en welvarende samenlevingen ontstaan dat migranten uit de hele wereld zich dat graag cultureel willen toe-eigenen. Alleen: de vooruitgang gaat met vallen en opstaan en het wordt nooit perfect.

Momenteel wordt geroepen: ongelijkheid is slecht, weg ermee. Het begrip wordt generiek gebruikt terwijl het schreeuwt om specificatie. Want in een vrije samenleving valt ongelijkheid an sich niet uit te bannen. Waar mensen de vrijheid hebben voor hun eigen welvaart te zorgen, doet de een dat beter dan de ander. Volledige gelijkheid in materiële welvaart kan alleen worden verwerkelijkt met totalitaire dwangmiddelen, leerde de Poolse filosoof en ex-marxistische ervaringsdeskundige Leszek Kolakowski mij ooit. Het Sovjet-communisme probeerde het: het resultaat was gelijkheid noch welvaart.

Dus totale gelijkheid, vergeet het. Wat wel kan, is verschillen verminderen. Bijvoorbeeld door geld dat bedrijven en burgers aan belasting en sociale premies afdragen, te herverdelen en te besteden aan uitkeringen, toeslagen, etc. In Nederland is dat sinds de oorlog het streven. Marcia Luyten eiste pas op deze plek dat de staat herverdeling afdwingt. Ik weet niet beter of dat gebeurt al. Columnist Frank Kalshoven schreef in 2015 dat Nederland een ‘zeer krachtige herverdelingsmachine’ kent. Het CBS meldde onlangs dat de inkomensongelijkheid al jaren vrij stabiel is. Anderen hebben weer andere statistieken (het probleem van statistieken), maar volgens mij kan niet worden ontkend dat er al heel veel geld wordt herverdeeld.

Er is een toeslagenstelsel opgetrokken waarbij de Belastingdienst jaarlijks 12,8 miljard euro aan inkomenssteun uitkeert aan circa 5 miljoen huishoudens. Er zijn toeslagen voor zorg, huur en kinderopvang. Dat stelsel is ontspoord. De Tweede Kamer en opeenvolgende kabinetten wilden teveel tegelijk. Het stelsel moest aanvragers snel bedienen, maatwerk leveren en misbruik tegengaan. De ict-systemen konden alle eisen niet aan. Op de golven van de emotie zijn kabinet en Kamer nu bezig ook van de hersteloperatie een politiek-juridisch labyrint te maken waarin iedereen verloren ronddoolt.

Al deze toeslagen-ellende is niet een gevolg van ongebreideld kapitalisme, maar van het tegendeel: een verzorgingsstaat die zich vanwege onwerkbare eisen in zijn eigen staart bijt. Kamerleden breiden het aantal compensatieregelingen en doelgroepen bijna wekelijks uit, lees ik in de Volkskrant. Het lijkt op een door gevoelens van schuld en boete aangevuurde dionysische dronkemansdans.

Tijd voor meer ratio. Het paradijs laat zich niet herstellen, ongelijkheid verdwijnt niet. Focus op wat wel kan. Stop met loonmatiging, zodat mensen beter voor zichzelf kunnen zorgen. Steun degenen die dat absoluut niet kunnen. Verzeker dat bedrijven en burgers een eerlijke bijdrage naar draagkracht leveren aan collectieve middelen. Maak via onderwijs sociale stijging gemakkelijker.

Maar geef de illusie op dat een maatschappij zich tot zes cijfers achter de komma laat reguleren - zie de moeite om de vaccinatiegraad richting 100 procent te krijgen. Laat de verzorgingsstaat, dat kroonjuweel van beschaving dat Europa in sociaal opzicht superieur maakt aan Amerika, niet bezwijken onder onrealistische verwachtingen en aanspraken.

Arie Elshout is journalist en was correspondent Amerika voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden