OPINIETrump & Berlusconi

Toekomst na Trump? Het antwoord is te vinden in Italië

Wat de Amerikanen na Trump staat te wachten, zagen we eerder gebeuren in Berlusconi’s Italië, betoogt historicus Arthur Weststeijn. Zo maffioos als Italië is Amerika beslist niet, stelt oud-politicus Roel van Duijn.

De Italiaanse zakenman en oud-premier Silvio Berlusconi.Beeld Corbis via Getty Images

Nadat de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen bekend was geworden, buitelden commentatoren over elkaar heen om te verklaren dat president Donald Trump misschien verslagen is, maar het trumpisme nog lang niet. Want ook als Trump in januari 2021 het Witte Huis moet verlaten, wat belet hem dan over vier jaar opnieuw een gooi te doen naar het presidentschap?

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

We hebben het eerder gezien en dichter bij huis: in Italië. In 2006 verloor Silvio Berlusconi, in veel opzichten Trumps evenknie, nipt de Italiaanse verkiezingen. Het tellen van de stemmen liet lang op zich wachten, de verschillen waren miniem en aanvankelijk weigerde Berlusconi de verkiezingsuitslag te accepteren. Toch kwam er een nieuwe regering voor hem in de plaats, een brede centrumlinkse coalitie onder leiding van een kleurloze beroepspoliticus van de oude stempel.

In de rest van Europa klonk een zucht van verlichting. Maar Berlusconi zon op wraak en kreeg die ook: nog geen twee jaar later ging de nieuwe regering aan interne tegenstellingen ten onder, er werden weer verkiezingen uitgeschreven en Berlusconi won die met overmacht. Zijn tegenstanders hadden te vroeg gejuicht.

Staat hetzelfde te gebeuren in de VS? Velen gaan er al bij voorbaat van uit dat Trump niet is afgeschreven en in 2024 weer op het stembiljet zal staan. De analogie met Berlusconi, die met zijn grillige leiderschapsstijl en populistische voelsprieten het pad effende voor Trump, doet vermoeden dat die kans inderdaad groot is.

Eigen graf

Toch is de belangrijkste les van Italië niet de mogelijke terugkeer van de egomane leider, maar juist diens mislukking. Want uiteindelijk dolf ook Berlusconi het onderspit en ging hij aan zijn eigen bungabungastrapatsen ten onder. Een populist zoals Berlusconi of Trump, die alles om zichzelf laat draaien, graaft uiteindelijk zijn eigen graf.

Maar dat is niet de enige spiegel die Italië voorhoudt aan de Verenigde Staten. Terwijl alle blikken destijds gericht waren op de confrontatie tussen Berlusconi en zijn centrumlinkse tegenstrever, begon het onder de radar namelijk te schiften in de Italiaanse samenleving. Berlusconi had met zijn eindeloze aanvallen op journalisten, wetenschappers en de rechterlijke macht de geesten rijp gemaakt voor een nieuwe vorm van politiek die helemaal schoon schip wilde maken met de bestaande orde.

Hoe die nieuwe politiek eruit zou gaan zien bleek al in 2007, toen de komiek Beppe Grillo een gigantische demonstratie organiseerde onder de noemer Vaffanculo Day, ‘Flikker op Dag’: een uitgestoken middelvinger naar de hele politieke klasse, inclusief Berlusconi.

Een tweede teken aan de wand volgde een jaar later, toen een jonge rouwdouwer uit Milaan verkozen werd in het parlement: Matteo Salvini.

Extremere versie

De Italiaanse ontwikkelingen sindsdien laten zien welke toekomst er voor de Verenigde Staten in het verschiet ligt. Ten eerste is er het voorbeeld van Salvini, de tovenaarsleerling die Berlusconi rechts inhaalde en daarmee zo veel succes oogstte dat zijn tegenstrevers in Rome en Brussel nu met weemoed terugdenken aan de tijden van Berlusconi. Kortom: na Trump komt er een extremere en doeltreffendere versie van Trump.

Het tweede voorbeeld is dat van Grillo en zijn Vijfsterrenbeweging: een brede online gegroeide beweging die teleurgestelde kiezers op links en rechts bij elkaar brengt door hun de belofte voor te houden van directe digitale democratie, niet via bestaande sociale media maar via een eigen onlineplatform dat zich onttrekt aan alle controle van buitenaf.

Wie ziet hoe de Democraten van de nieuw gekozen Amerikaanse president Joe Biden er nauwelijks in slagen proteststemmen binnen hun partij een plek te geven, kan zien hoeveel potentieel er ook in de Verenigde Staten is voor zo’n beweging die directe representatie belooft.

Wie ziet dat zelfs Trump nu door Twitter in toom wordt gehouden, ziet dat een onlineplatform dat zich onttrekt aan alle controle van buitenaf, de toekomst heeft voor politici en kiezers die alle vertrouwen in de instituties hebben opgegeven.

Vier jaar geleden, toen Trump verrassend als Amerikaanse president werd verkozen, schreven veel media, ook de Volkskrant: Berlusconi was eerder Trump dan Trump zelf. Wat er komt na Trump, is opnieuw te zien in de glazen bol van Italië.

Arthur Weststeijn is historicus aan de Universiteit van Padua en de Universiteit Utrecht.

Zo maffioos als Italië is Amerika beslist niet 

Er is geen politicus met wie Donald Trump zo veel gemeen heeft als de Italiaanse ex-premier Silvio Berlusconi. Rechts, populistisch en macho. Lonkend naar racisten en fascisten. Berlusconi bestuurde Italië als een zakenimperium, precies zoals Trump dat met de VS heeft gedaan. Berlusconi wist zijn veroordeling tot zeven jaar celstraf wegens seksueel misbruik van een minderjarig meisje en omkoping nog terug te draaien tot een taakstraf. Zijn politieke macht had hij moeten opgeven, toen hij uit de senaat werd gestemd om zijn veroordeling wegens belastingontduiking. Maar pas nadat Berlusconi drie maal regeringsleider was geweest.

Zal Trump in 2024 erin slagen de regeringsmacht terug te winnen, net als de Italiaan in 2001 en 2008? Hoezeer Trump ook op Berlusconi lijkt, zo maffioos als Italië is Amerika niet. Op de ranglijst van corrupte landen van Transparency International staan de VS een stuk hoger dan Italië (plaats 22 om 52). De officier van justitie in Manhattan, Cyrus R. Vance, laat zich niet omkopen en de kritische media zullen niet zwijgen over Trumps frauduleuze levenswandel – er wachten hem zo’n dertig processen.

Ook in 2024 zal Trump niet terugkeren als president. Maar zeker in de kortere of langere tijd voor zijn val zal hij, al dan niet met een noodwet maar zeker met wraakzuchtige complottheoriëen, de democratie nog gevaarlijk ondermijnen.

Roel van Duijn is oud-politicus van de PPR en GroenLinks.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden