Opinie

Toekomst leren kennen? Lees een geschiedenisboek

Oefenen historici - met hun gehamer op het verleden -  te veel invloed uit op het maatschappelijk debat? Nee want als je dat zegt, misken je wat historici te bieden hebben, schrijft Thijs Bogers. 'Het verleden reikt het noodzakelijk gereedschap aan om over een andersoortige toekomst na te kunnen denken.'

Beeld uit de film Back to the Future. Foto anp

Volgens econoom en toekomstonderzoeker Patrick van der Duin oefenen historici teveel invloed uit op het maatschappelijk debat. De universitair docent future studies aan de TU Delft pleit ervoor toekomstscenario's te analyseren zonder daarbij steeds te refereren aan het verleden. De geschiedenis herhaalt zich volgens Van der Duin immers nooit, waardoor 'lessen uit het verleden van beperkte waarde' zijn voor de toekomst.

De kritiek van Van der Duin is opmerkelijk. Hij lijkt zich niet bewust te zijn van wat het bestuderen van het verleden werkelijk oplevert. Door het verleden nauwgezet te bestuderen weten historici als geen ander dat het verleden zich niet herhaalt. Verleden, heden en toekomst zijn allen uniek ten opzichte van elkaar. In het maatschappelijk debat zal een serieus historicus dan ook niet de onnozele boodschap verkondigen dat de toekomst slechts een herhaling van het verleden zal zijn.

Noodzakelijk gereedschap

Van der Duin pleit voor 'meer vrijheid van denken' over de mogelijkheden waarop de toekomst zich kan ontvouwen. Ook in dat opzicht miskent hij wat historici te bieden hebben. Het verleden is een onuitputtelijke bron van alternatieve denkwijzen. Het verleden reikt het noodzakelijk gereedschap aan om over een andersoortige toekomst na te kunnen denken.

Het vergelijken van heden met verleden wordt door Van der Duin afgeserveerd met de reden dat historische continuïteit overgewaardeerd wordt. Een serieus historicus zal zich echter niet beperken tot het trekken van een parallel tussen heden en verleden om daarmee de continuïteit tussen beiden te benadrukken. Integendeel, er zal juist een mengeling van continuïteiten en discontinuïteiten duidelijk worden. Daarmee kunnen de eigenaardigheden van heden en verleden begrepen worden. Voor degenen die uitspraken over de toekomst willen doen en daarbij niet zomaar in het luchtledige willen praten, is het begrijpen van de wereld waaruit die toekomst zal voortkomen onontbeerlijk.

Beeld uit de film Back to the Future, met Michael J. Fox. Foto anp

Irak en Syrië

Vanuit zijn aversie jegens het analyseren van het verleden raadt Van der Duin het af om, bij het nemen van een beslissing over het inzetten van grondtroepen in Syrië, terug te kijken naar het verloop van de invasie van Irak. Om een beslissing over grondtroepen in Syrië te maken is het bestuderen van de recente geschiedenis omtrent de invasie van Irak echter allesbehalve overbodig. Zo geeft de dramatische uitkomst van de invasie van Irak aan dat de maakbaarheid van het Midden-Oosten niet overschat moet worden, zoals Amerikaanse politici toentertijd wel deden.

Natuurlijk verschillen Irak toen en Syrië nu dusdanig van elkaar waardoor exact dezelfde uitkomst van grondtroepen in laatstgenoemde absoluut onwaarschijnlijk is. Maar met die kennis is een succesvolle uitkomst van het inzetten van grondtroepen in Syrië nog niet gegarandeerd. Door na te gaan wat er in Irak fout is gegaan, kan een overeenkomstig dramatische uitkomst op zijn minst vermeden worden.

Grote rijkdom

Van der Duin prijst zijn vakgebied, future studies, omdat het aan zou tonen 'dat de toekomst altijd complexer uitpakt' dan vooraf gedacht werd. Deze conclusie sluit precies aan bij de nadruk die in studies geschiedenis wordt gelegd op contingentie. Het analyseren van het verleden levert keer op keer het inzicht op dat de toekomst niet vooraf gekend kon worden omdat contingenties verstorend optraden. Maar juist omdat het verloop van het heden en de uitkomst van de toekomst aan toevalligheden onderhevig zijn, heeft het geen zin om wars van het verleden over toekomstscenario's te filosoferen. Zinvoller is het bijvoorbeeld om te bestuderen hoe in het verleden op onvoorziene omstandigheden gereageerd werd. Zeker is immers dat de toekomst uit nog vele onvoorziene gebeurtenissen zal bestaan.

Op maandagavond 14 december zal Van der Duin met voorzienende blik zijn kennis over het jaar 2050 met geïnteresseerden delen tijdens het KennisCafé De Toekomst in De Balie in Amsterdam. De grote rijkdom die het verleden te bieden heeft zal hij daarbij waarschijnlijk onbesproken laten. Degenen die echt zicht op de toekomst willen krijgen gaan derhalve maandagavond niet naar De Balie, maar blijven thuis en lezen een goed geschiedenisboek.

Thijs Bogers is historicus en politicoloog en werkt als docent en onderzoeker aan de Afdeling Bestuurswetenschap en Politicologie van de Vrije Universiteit Amsterdam.