Opinie Ombudsman

To B. or not to B.? Heeft de krant zich teveel gedragen als verlengstuk van justitie?

Ineens stapte de krant over van zijn volle naam naar ‘Jos B.’ Het beschermen van privacy vergt acrobatische talenten. 

To B. or not to B.? Dat was de vraag weer eens. Nu bij de berichtgeving rond Jos B., verdacht van de moord op Nicky Verstappen. De eerste dagen na de persconferentie waarop de politie zijn identiteit onthulde, vermeldde de krant zijn volledige naam, en foto. Nadat de voortvluchtige in Spanje was gevonden, schakelde de krant ineens over op voornaam met initiaal.

In beide gevallen ging dat gepaard met een redactionele verantwoording. Goede zaak, maar die riep ook vragen op. De krant was in eerste instantie afgeweken van het eigen principe (bescherming van de privacy voor de verdachte en diens familie) omdat de verdachte tegelijkertijd vermist was. ‘Om hem op te sporen worden zijn naam en foto overal verspreid, waardoor bescherming van zijn privacy zinloos is ­geworden.’ Nadat B. was gevonden, stapte de krant over op het oude journalistieke principe. Of de lezer maar even wil doen of hij dagenlang niets gezien of gelezen had en heel internet wilde uitgummen.

Heeft de krant zich – zo vroeg een lezer – niet te veel gedragen als verlengstuk van justitie? En de man was aanvankelijk weliswaar (al een paar maanden) officieel ‘vermist’, hij was ook verdachte. De vraag is welk van die twee aspecten de krant laat prevaleren.

Ook de hoofdredactie kijkt met gemengde gevoelens terug op deze ‘unieke’ zaak. Achteraf gezien was alleen ‘Jos B.’ correcter geweest, is nu de overtuiging. ‘In vergelijkbare gevallen zullen we voortaan van begin af aan met initialen werken’, zegt de adjunct. Maar ja: gevallen verschillen steeds. De combinatie van vermiste en verdachte, in een geruchtmakende, slepende zaak, maakte dit geval bijzonder.

Direct na de persconferentie over B.’s identiteit was de druk intern groot, zegt de adjunct. ‘Vooral de deelredactie Digitaal benadrukte dat gebruik van ­initialen potsierlijk zou zijn, we zouden zo ongeveer het enige medium zijn’, beschrijft de adjunct het ­dilemma. Toch was initiaalgebruik consequenter geweest, het had de latere spagaat kunnen voorkomen.

De vraag is wel hoe houdbaar het oude principe nog is. Privacy bestaat online niet meer, volledige ­namen van verdachten zijn vaak met één muisklik te vinden. Maar dat is aan de lezer. Het kan voor geen medium reden zijn de eigen journalistieke principes daarom maar overboord te gooien – juist zo onderscheidt een medium zich van de onlinemores.

Privacy beschermen vergt toch al acrobatisch ­talent. In buitenlandse zaken ligt alles anders: Marc Dutroux heette in de krant altijd Dutroux. Sommige verdachten worden van het begin af aan voluit genoemd. ‘Klaas Otto’ en ‘Willem Holleeder’ zijn vertrouwde verschijningen in de misdaadkolommen.

Paradoxaal neveneffect: het gebruik van initialen lijkt weliswaar correct, het kan ook juist criminaliseren. Er hangt een luchtje aan, waar een onschuldige nog lang last van kan houden. Een verdachte in de Vestia-affaire verzocht zelfs zelf om volledige naamsvermelding, om zo zijn (veronderstelde) onschuld te onderstrepen. De krant ging daarin mee.

De regels zijn soms voor meerdere uitleg vatbaar. Met het Stijlboek van de Volkskrant in de hand valt evenzeer het gebruik van de volledige naam van Jos B. te verdedigen. Dat schrijft initialen van verdachten voor, ‘behalve wanneer het tot dwaze consequenties leidt’. En: ‘Het gebruik van initialen is onzinnig wanneer de verdachte algemeen bekend is (…).’

Binnen een dag was Jos B. algemeen bekend, zijn initialen gebruiken zou weliswaar rechtlijnig zijn, de consequenties zijn ook een beetje dwaas. Toch geldt hier: dat moet dan maar. Van initialen naar de volledige naam is altijd nog beter dan andersom.

De praktijk blijkt weer eens stukken prozaïscher dan de schone theorie. Het archief leert dat eenduidigheid ver te zoeken is. Volkert van der G., de moordenaar van Pim Fortuyn, is in de krant herhaaldelijk bij volle naam genoemd. Mohammed B., en Tristan van der V., de schutter van Alphen aan de Rijn: idem dito. Vaak gaat het niet om de nieuwskolommen, maar om columns en opiniestukken.

Ongelukken, erkent de hoofdredactie. Geen reden om de regels overboord te gooien. ‘We moeten daar scherper op letten.’

Tot slot: media (ook deze krant) berichtten de eerste dagen massaal over Jos B. Logisch: zijn ‘verdwijning’, het fenomeen ‘bushcraften’, de zoektocht – het zijn elementen uit een zinderende thriller.

‘Het kreeg soms trekken van een heksenjacht, daar wil je niet aan meewerken’, vat de adjunct de media-aandacht samen. Hoe begrijpelijk die aandacht ook, de krant bracht woensdag een gedegen stuk over de geringe bewijskracht van de ‘dna-match’ waarmee de politie schermde. Juist dat rechtvaardigt een ­ingetogen berichtgeving.

Post van een lezer

Gelijke gevallen gelijk behandelen, dat zegt het gelijkheidsbeginsel. Deze week plaatste Ajax zich voor de Champions League. Terecht een foto van juichende Ajax-spelers op de voorpagina van de Volkskrant. Een dag later plaatste lands­kampioen PSV zich voor de Champions League. Een foto op de voorpagina? Nee dus. Toch weer een voorbeeld van de Volkskrant: Randstadkrant?

R. Schrama

Geen Randstedelijke arrogantie, maar een journalistieke afweging, verzekert de sportredactie. ‘Wat bijzonder is, krijgt extra aandacht.’ Ajax moest drie voorronden winnen om de Champions League te bereiken, PSV slechts één. De prestatie van Ajax was dus een grotere verrassing en Ajax moest nog een 3-1 voorsprong verdedigen in een uitwedstrijd, PSV stond al met een half been in de Champions League na 3-2 zege uit. Geen foto dus, wel een bericht op de voorpagina.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.