Opinie The big picture

Terugkeer naar het verleden is onmogelijk, maar we kunnen het wel beter controleren

Rob Vreeken en Arie Elshout becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

Kamperen in 1963. Ook in die jaren veranderde de maatschappij in hoog tempo door nieuw verworven vrijheden. Beeld Hollandse Hoogte

Niets is zo ontregelend als verandering. Wat is er om ons heen allemaal niet verdwenen of dreigt er te verdwijnen? De vastigheid van een baan voor het leven. De geborgenheid van wijk, dorp, kerk en zuil. De beschutting van een met slagbomen afgebakend vaderland. De vertrouwdheid van een etnisch en cultureel homogene natie.

Wat kwam ervoor in de plaats? De bevrijding van het individu. De dynamiek van de snelle vernieuwing. De noodzaak van voortdurende aanpassing. Het vloeibaar worden van grenzen. Het wegvallen van afstanden. Het opslokken van de kleine wereld door de grote wereld, de overgang van knus en overzichtelijk naar onstuimig en chaotisch. De botsing met het onbekende.

Verandering is van alle tijden. Ze is onlosmakelijk verbonden met de menselijke geschiedenis. Meestal in positieve zin: verandering is vooruitgang. Maar er is een andere kant. Verandering kan voor sommigen ook moeilijk verteerbaar zijn. Dat had ik me nooit zo gerealiseerd, opgegroeid als ik ben met de vanzelfsprekendheid van verandering. Pas toen ik Radetzkymars las, de prachtige roman van Joseph Roth over het verval van het Habsburgse Rijk, zag ik hoezeer verandering ook lijden kan zijn.

Een van de hoofdpersonen, lid van de adellijke familie Von Trotta en trouw dienaar van keizer Frans Jozef, voelt hoe alles verandert. In God wordt niet meer geloofd. Sociaal-democraten schoppen het tot korporaal in het keizerlijke leger. Nationale minderheden, zoals de Tsjechen, eisen erkenning. Al die ‘revolutionaire individuen’ haat Von Trotta. Er komen er steeds meer. Het drukt als een duister gewicht op zijn gemoed en maakt hem droefgeestig. ‘En de wereld was de oude wereld niet meer. Ze ging ten onder.’

Stil leed in een trage tijd. Tegenwoordig transformeren maatschappijen vele malen sneller als gevolg van mondialisering, immigratie en de digitale revolutie. Nog sterker dan vroeger geldt: verandering schrijnt. Ze splijt de geesten. De een omhelst haar en beweegt mee, de ander heeft er moeite mee en wordt weerbarstig. Dat de politieke stelsels in democratieën als Amerika, Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Italië, Oostenrijk en last but not least Nederland kraken in hun voegen, komt door bokkige kiezers. Zij bezitten hun ziel niet in lijdzaamheid, zoals Von Trotta, maar rebelleren in het stemhokje. Verandering ontwricht.

Het kan een overgangsfase zijn, iets wat onvermijdelijk is wanneer het nieuwe het oude verdringt. Uiteindelijk betekent verandering verbetering, is een geloof dat zich stevig heeft genesteld in de moderne psyche. Maar intussen kunnen de snelheid en omvang van de transformatie een groot probleem zijn.

Bij de schoksgewijze verandering die revolutie heet, gaat het vaak mis. Zo ook in de jaren zestig en zeventig, met een explosie van nieuw verworven vrijheden. Mensen verlieten de kerk, vrouwen streden voor hun zelfstandigheid, autoriteit werd niet meer klakkeloos aanvaard. Voor velen was het een zegen, maar behoudende Amerikanen zagen vooral de echtscheidingen, abortussen en lossere zeden en voelden zich bedreigd in hun waarden. Wat volgde, waren een conservatieve reactie en een cultuuroorlog die tot op de dag van vandaag voortduren.

Iets soortgelijks is nu gaande in Europa. Er is ongenoegen bij kiezers over de mate en het tempo waarin immigratie, mondialisering, neoliberalisme en Europese integratie hun leefomgeving en leven beïnvloeden. Het gevolg, net als in Amerika: een ruk naar rechts, inclusief cultuurstrijd. Het is een patroon: als verandering wordt ervaren als vervreemding, volgt verrechtsing.

Hoe ver naar rechts kan die beweging gaan? Sommigen zeggen: gevaarlijk ver. Maar fanatieke antipopulisten doen op hun manier hetzelfde als populisten: handelen uit angst. Vooralsnog is het verstandiger alle rumoer te zien als een democratische correctie. Een schreeuw om actie. Terugkeer naar het (geïdealiseerde) verleden is onmogelijk. Wat wel kan, is het beter controleren, reguleren en afremmen van mondialisering en immigratie. Om onheil te voorkomen. Verandering vergt kanalisering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.