column bert wagendorp

Terroristische aanslag(?) – we willen snelle duiding en verklaring, en die krijgen we dan ook

Een 37-jarige man van Turkse komaf schoot maandagmorgen om kwart voor elf drie mensen dood in de tram naar Utrecht CS. Premier Rutte reageerde ongeveer twee uur later en zei dat Nederland was opgeschrikt door een ‘aanslag in Utrecht’. Het was niet uitgesloten, zei Rutte, dat er ‘een terroristisch motief’ was en daar voegde hij aan toe dat we niet zouden wijken voor ‘onverdraagzaamheid’ en dat een daad van terreur een aanval is op ‘onze beschaving’.

Daarmee was het een terroristische aanslag geworden, voor nuance is op dit soort ogenblikken geen ruimte. NCTV-terrorismebestrijder Aalbersberg sloot even later terreur ook niet uit niet uit en burgemeester Jan van Zanen van Utrecht verklaarde dat hij uitging van een ‘terroristisch motief’. Nu stond het wel zo’n beetje vast, Nederland was getroffen door jihadistisch geïnspireerd geweld.

Op dat moment liep de dader nog vrij rond, en wisten we eigenlijk nog helemaal niks van zijn beweegredenen. De terreurvermoedens waren louter gebaseerd op zijn Turkse en vermoedelijk dus islamitische achtergrond.

Als je dood bent, maakt het motief van je moordenaar weinig meer uit, maar voor de samenleving ligt dat anders. Snel na de aanslag kreeg ik een appje van een vriend die dicht bij het 24 Oktoberplein woont en die buurtgenoten had gesproken: ‘Familiedrama in tram. Niks terrorist’, appte hij. Eerwraak, dus. Eerwraak is net als terreur afschuwelijk, maar terreur geldt als iets ernstigers. Dat komt door het woord ‘terreur’ en alles wat daar bijhoort: de willekeur, de onmogelijkheid je ertegen te wapenen en het risico op grote aantallen doden. Eerwraak is beter te behappen en minder bedreigend – wanneer je tenminste uit een familie komt waarin die gewoonte is afgeschaft.

Bij EenVandaag hadden ze de Leidse terrorismedeskundige Bart Schuurman in de studio. ‘Ik ben erg benieuwd naar hoe het zit’, zei Schuurman – van een deskundige verwacht je toch iets meer, maar als je niet zeker weet of het terreur is, sta je als terreurspecialist ook machteloos.

DWDD had Beatrice de Graaf weten te strikken, erkend terreurhistoricus. Net als ik had ook zij ‘van de straat’ gehoord dat eerwraak niet mocht worden uitgesloten. Net zomin als een terroristisch motief. Als derde mogelijkheid noemde De Graaf nog wraak voor ‘Christchurch’: de schietpartij in een moskee waarbij afgelopen vrijdag vijftig doden vielen en die door de Turkse president Erdogan onmiddellijk was ingezet voor zijn verkiezingscampagne - in Turkije en bij de partij van T. Baudet doen ze niet aan campagnestops. Misschien, zei De Graaf, was het van alles wat en nog meer: de doorgaans zo nuchtere expert zag in de Utrechtse moordenaar, in navolging van zijn Nieuw-Zeelandse evenknie, iemand die mogelijk een ‘rassenoorlog’ wilde ontketenen. Tot slot sloot ze ook ‘radical redemption’ niet uit: de crimineel die door een radicale daad van boetedoening zijn leven weer zin tracht te geven.

Hiermee waren alle mogelijkheden wel zo’n beetje gedekt en wisten we nog altijd niks over de ware motieven. Iedereen zit na een weerzinwekkende gebeurtenis te springen om duiding en verklaring – ik ook – want dat is de enige manier om grip te krijgen op het onbegrijpelijke. Maar misschien was enige terughoudendheid toch verstandiger geweest. Presentator Suzanne Bosman sloot EenVandaag af met de woorden ‘Het was een dag van grote bezorgdheid’ en dat was op dat moment inderdaad wel zo’n beetje wat je ervan kon zeggen, zonder het risico te lopen alles een dag later weer te moeten herroepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.