Opinie

'Temidden van saaie apparatsjiks bleek charisma en populisme van Bo Xilai een gevaar'

Dat de Chinese politieke belofte Bo Xilai weg moest, is te danken aan zijn arrogante karakter in combinatie met een partijcultuur van saaie apparatsjiks. Het legt feilloos de zwakte bloot van het Chinese eenpartijsysteem, betoogt Rogier Creemers.

Bo Xilai. Beeld afp
Bo Xilai.Beeld afp

Bo Xilai, partijbaas van Chongqing en misschien wel de Chinese politicus die het meest op zijn Westerse collegae lijkt, is donderdag uit al zijn functies ontzet, nadat hij in een persconferentie had toegegeven 'toezichtsfouten' te hebben gemaakt in verband met zijn rechterhand Wang Lijun. Deze is op zijn beurt het voorwerp van een onderzoek in verband met corruptie en illegale organenhandel. Bo's campagne tegen corruptie in Chongqing, tot dan toe het centrum van de georganiseerde misdaad in China, en zijn 'Rode Cultuur'-beleid waarin hij de nadruk legde op traditionele Communistische waarden, maakten hem erg populair bij de Chinese bevolking, maar ook verdacht binnen de Partijtop.

Op het eerste gezicht lijkt Bo's CV erg op dat van de ideale bestuurder. Hij legde de basis van zijn politieke carrière in de stad Dalian. Onder Bo's bewind groeide de lokale economie explosief, maar Bo legde ook de nadruk op leefbaarheid: historische gebouwen werden bewaard en gerestaureerd, grote parken werden aangelegd en vervuiling werd tegengegaan.

In 2003 werd hij bevorderd tot Minister van Handel, en slaagde erin steeds grotere buitenlandse investeringen aan te trekken, alsook Chinese bedrijven competitiever te maken in vergelijking met buitenlandse concurrenten. Vier jaar later werd hij naar Chongqing verplaatst, en kreeg hij een zitje in het Politburo. Hier lanceerde hij een anti-gangstercampagne, waarin duizenden verdachten werden onderzocht, en een aantal hooggeplaatste ambtenaren en Partijbonzen werden gestraft. Tegelijkertijd nam hij ook het initiatief om klassieke Communistische cultuur, zoals de geschriften van Mao en liedjes uit de Culturele Revolutie, die de deugd van de Partij bezingen, nieuw leven in te blazen.

Arrogant karakter
Onderweg heeft Bo echter weinig vrienden gemaakt, onder andere door zijn arrogante karakter. Als burgemeester van Dalian nodigde hij op een gegeven moment een reeks andere burgemeesters uit om te komen kijken 'hoe het moest', wat hem niet geliefd maakte bij deze groep mensen, die nu vaak hoge posities bezetten. Tijdens zijn harde optreden in Chongqing vervolgde hij vertrouwelingen van zijn voorgangers He Guoqiang en Wang Yang, die nu respectievelijk lid van het Permanent Comité en partijbaas van de economische kernprovincie Guangdong zijn. Daarnaast leidt He de Centrale Inspectiecommissie voor Discipline, het partijorgaan dat corruptie en misstanden binnen de Partij hoort aan te pakken, maar ook een machtig wapen kan zijn om af te rekenen met politieke vijanden.

Daarnaast maakte Bo de partijtop ook erg nerveus door zijn flamboyance, charisma en populisme. Vanaf het begin van de hervormingen in 1978, en vooral na 1989, was de consensus binnen de Partij dat het leiderschap collectief zou opereren, naar de buitenwereld toe als één blok zou werken, en dat politici niet werden verondersteld een individuele reputatie op te bouwen. Dit heeft als doel te voorkomen dat één iemand de macht grijpt en het land in een nieuwe Culturele Revolutie stort, maar ook te voorkomen dat opposanten erin zouden slagen de Partij uit elkaar te drijven, wat bijna het geval was tijdens de Tiananmen-opstanden van 1989.

Als een gevolg daarvan wordt China geleid door onderling inwisselbare, nogal saaie apparatsjiks, die het bewaren van het status quo boven alles stellen. De groeiende populariteit van Bo betekende een uitdaging voor deze consensus, en hij werd hoe langer hoe meer beschouwd als een gevaarlijke, destabiliserende factor.

Groei van China
Bo's uiteindelijke ambitie was om tijdens het Achttiende Partijcongres, later dit jaar, een zitje te krijgen in het Permanente Comité, het negenkoppige orgaan dat de hoogste macht binnen de Partij bezit. De aanloop naar dit congres wordt echter beheerst door diepgaande vragen over de toekomst van het Chinese ontwikkelingsmodel, dat hoe langer hoe meer tegen de grenzen van de groei aanloopt, en de politieke structuur.

De financiële crisis en de uitlopers daarvan hebben de Chinese exportcijfers een stevige tik toegediend, ongelijkheid neemt hand over hand toe, milieuvervuiling, voedselonveiligheid, corruptie en privileges blijven voor ontevredenheid zorgen bij de bevolking. Het internet zorgt ervoor dat deze grieven steeds meer openbaar worden geuit en besproken. De gebruikelijke intriges die bepalen wie uiteindelijk welk postje krijgt, zullen dus voor een groot deel de toekomst van de Partij en de Chinese economie bepalen.

Het is voor een ambitieus Partijlid dus zaak om zo weinig mogelijk vijanden te maken, en zoveel mogelijk de kernlijn te volgen. Dat is niet iets waar Bo in uitblonk, en het lijkt nu dus zo te zijn dat het Partijapparaat al een tijdje besloten had om hem te neutraliseren. Bo was echter te populair om hem zonder duidelijke aanleiding te verwijderen uit zijn positie, of niet te promoveren.

Politiecommissaris
Bo's uiteindelijke ondergang, die leest als een paleisintrige, werd ingeluid door de val van zijn rechterhand, politiecommissaris Wang Lijun, in februari. Toen de Inspectiecommissie een onderzoek tegen hem opende, degradeerde Bo hem, en distantieerde hij zich van Wang. Deze vluchtte naar het consulaat van de Verenigde Staten in de stad Chengdu, ogenschijnlijk uit angst voor represailles van Bo, over wie hij veel wist, en commentaren binnen China geven aan dat er mogelijk een deal gemaakt is met Wang: informatie over Bo in ruil voor strafvermindering.

Toen Bo vorige week in Beijing aankwam voor de jaarlijkse plenaire zitting van het Chinese parlement, werd hij door He Guoqiang persoonlijk gewaarschuwd voor het 'andere klimaat' dat daar heerste, en sindsdien zijn de dingen snel gegaan. In een interne briefing werd Wang beschreven als een 'verrader'. Op donderdag was Bo niet aanwezig op een parlementaire topvergadering, en op vrijdag gaf hij een persconferentie, waarin hij toegaf tekort te zijn geschoten toen hij Wang Lijun aanstelde, maar ook zijn economisch ontwikkelingsmodel verdedigde. Woensdag waarschuwde premier Wen Jiabao voor het gevaar van een nieuwe Culturele Revolutie, als opmerking die rechtstreeks op Bo gericht was, en nu is hij uit al zijn functies ontzet.

Zijn toekomst is afhankelijk van hoe Bo zich tijdens deze week heeft gedragen en met deze uitzetting zal omgaan. Als hij zich meegaand opstelt, zit het erin dat hij een betekenisloze functie zal krijgen, als eerredder. Het andere uiterste is dat hij wordt vervolgd voor corruptie en machtsmisbruik.

Muurvast
Het uitrangeren van Bo Xilai illustreert de macht van het centrale Partijapparaat, en de kracht van de centrale politieke consensus binnen het leiderschap. Het reflecteert echter ook de verkrampte positie van de Partij met betrekking tot politieke hervorming. Met andere woorden, op zijn minst tot dat de nieuwe generatie leiders stevig in het zadel zit, en dat zou een aantal jaren kunnen duren, zit de Chinese politieke structuur muurvast.

Het zal dus de vraag zijn of het leiderschap voldoende flexibiliteit en creativiteit aan de dag zal kunnen leggen om de verschillende uitdagingen - politiek, economisch en maatschappelijk - die voor China hoe langer hoe moeilijker worden, te lijf te gaan. De Chinese maatschappij is een stuk complexer, en als de economische groei verder vertraagt, zal de nadruk ook komen te liggen op rechtvaardige verdeling van welvaart, het verhogen van binnenlandse consumptie - waarvoor meer middelen vanuit de Partijstaat naar private handelen moeten worden gebracht - en het stimuleren van technologische innovatie.

Er zijn in de geschiedenis vooralsnog geen voorbeelden van eenpartijstaten die hierin zijn geslaagd, en het zal voor China hoe dan ook een fundamentele koerswijziging vergen. Het geval Bo maakt duidelijk dat de Partij, op dit moment in elk geval, geen politieke hervorming nodig acht. De komende tien jaar zullen duidelijk maken of dat zo is.

Rogier Creemers is onderzoeker Chinees Recht aan de Universiteit van Oxford

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden