Tekort overheid kan oplopen tot 65 miljard

Volgens het CPB moet de overheid 29 miljard euro bezuinigen de komende jaren. Dat is veel te optimistisch. Politici moeten eerlijk zijn en geen verstoppertje spelen met de kiezer.

Volgens het CPB zijn zo’n 29 miljard aan bezuinigingen of lastenverzwaringen vereist om de overheidsfinanciën houdbaar te maken. Dat is gelijk aan meer dan zeven AOW-maatregelen.
Maar de CPB-cijfers onderschatten de werkelijke beleidsopgave. Het gaat eerder om ruim 50 miljard euro. Dat is ongeveer 8 procent van het bruto binnenlands product (bbp) en kan door de grote onzekerheid oplopen tot zo’n 65 miljard euro (10 procent bbp). Nederland staat daarom de komende jaren voor een ongekende opgave de overheidsfinanciën in het gareel te krijgen.

Structureel
Het CPB denkt dat het structurele begrotingssaldo de komende drie jaar daalt met 2procent van het bbp (14 miljard euro), van 5procent in 2010 naar 2,8 procent in 2013. Daardoor zal Nederland al in 2013 weer onder de 3-procent tekortnorm van het Groei- en Stabiliteitspact terecht komen. En dat zonder enige budgettaire inspanning te hoeven leveren, en de economie nauwelijks harder groeit dan de door het CPB geraamde groei van 1,5 procent per jaar.

In deze cijfers zijn echter al harde ingrepen in het overheidsapparaat en de zorg opgenomen. Zo veronderstelt het CPB dat de reële uitgaven aan het openbaar bestuur in de periode tot 2015 met zo’n 10 procent dalen (6 à 7 miljard euro). Een dergelijke afname zal een enorme beleidsinspanning vergen van de rijksoverheid en vooral van de lokale overheden.

De zorgkosten exploderen al jaren door vergrijzing, betere behandelingen en medicijnen. In de periode 2000-2015 groeien de zorgkosten 2,5 procent per jaar sneller dan het nationale inkomen. Als die kostenstijging in dat tempo doorzet, geven we in 2050 27procent van het nationale inkomen aan gezondheidszorg uit. De komende decennia is beheersing van de collectief gefinancierde zorguitgaven een van de allergrootste opgaven in de overheidsfinanciën.

Sneller stijgen
Het CPB veronderstelt in de berekeningen dat, als de zorguitgaven sneller stijgen dan de economische groei, deze meerkosten privaat worden gefinancierd. Daarom nemen de eigen bijdragen aan de gezondheidszorg in de volgende kabinetsperiode met vier miljard toe. Het CPB brengt terecht niet alle stijgingen van de zorgkosten automatisch in de uitgavenkaders. Maar wanneer zo’n sterke groei van de eigen bijdragen politiek onacceptabel wordt gevonden, en de hogere zorgkosten alsnog publiek gefinancierd worden, dan geeft de CPB-raming wederom een te optimistisch beeld van de overheidsfinanciën. Dat geldt zowel in de periode tot 2015 als daarna.

Als de kostenstijging in de collectief gefinancierde zorg na 2015 met 1procent sneller groeit dan het bbp, wat gezien de snelle groei tot aan 2015 nog bescheiden is, dan verslechtert de houdbaarheid van de overheidsfinanciën nog eens met ruim 2 procent van het bbp (14 miljard).

Alles bijeen ligt de beleidsopgave vermoedelijk eerder rond de 50 (8 procent bbp) dan de 29 miljard (4,5 procent bbp) die het CPB raamt.

Rijkelijk optimistisch
De CPB-cijfers onderschatten niet alleen de beleidsopgave, ze zijn ook rijkelijk optimistisch. Zo boekt het CPB een stijging van de opbrengst van de btw en de vennootschapsbelastingen na 2015 in. Dit levert een houdbaarheidswinst van 1,5 procent van het bbp op (10 miljard). Het CPB veronderstelt dat consumptiegroei én investeringsgroei na 2015 aanzienlijk hoger zullen liggen, omdat vóór 2015 huishoudens zijn gaan sparen en bedrijven investeringen hebben uitgesteld vanwege de crisis.

Maar zowel huishoudens als pensioenfondsen hebben door de crisis forse vermogensverliezen geleden. Dit resulteert nu en in de toekomst in lagere btw-opbrengsten. Bovendien mag verwacht worden dat ook de opbrengsten van de vennootschapsbelasting zich minder snel herstellen. Door hogere risicopremies in kapitaalmarkten stijgen de kapitaalkosten waardoor de kapitaalgoederenvoorraad langzamer groeit en de bedrijfswinsten dalen. Het is al met al onzeker of de belastingopbrengsten na 2015 wel zoveel zullen toenemen, ook omdat betrouwbare gegevens over Nederlandse vermogens in het buitenland ontbreken.

Optimistisch
Het CPB is ook optimistisch over het herstel van de wereldeconomie. Dat herstel hangt af van de wereldwijde groei van consumptie en investeringen. Maar overheden houden op met stimuleren om hun huishoudboekje op orde te brengen. Ook bestaat het risico dat centrale banken te snel de grootschalige liquiditeitsinjecties terugdraaien of de rente verhogen als de economie aantrekt. Een ander gevaar is dat China en de VS alsnog in een handelsconflict verzeild raken. De kans op een dubbeldip is daarom niet geweken.

Het CPB baseert de ramingen voor de komende regeerperiode niet meer op een behoedzame inschatting van de economische groei. Gezien de grote economische onzekerheid van dit moment heeft een prudent begrotingsbeleid echter de voorkeur, met een behoedzame inschatting van de economische groei.

Als we nu een behoedzaam scenario maken waarin de belastingopbrengsten uit btw en vennootschapsbelasting na 2015 uitblijven, en een traditionele behoedzaamheidsmarge hanteren in de periode tot 2015, dan kan de budgettaire opgave makkelijk verder oplopen met zo’n 2 procentpunten van het bbp. De teller blijft dan hangen op een totale beleidsopgave van 65 miljard, oftewel 10 procent van het bbp.

Aanloop
Het is van groot belang dat politieke partijen in de aanloop naar de verkiezingen volstrekt helder maken waar zij staan. Ze moeten geen verstoppertje spelen met de kiezer, maar zich committeren aan geloofwaardige maatregelen om het houdbaarheidstekort weg te werken in 2015. Voor de implementatie van majeure maatregelen kunnen zij dan gerust de tijd nemen en ruime overgangstermijnen hanteren. Dat geldt zeker als tegelijkertijd de economie sterker wordt gemaakt door structurele hervormingen in de gezondheidszorg, de arbeidsmarkt voor ouderen, de woningmarkt, het belastingstelsel, het pensioenstelsel, de sociale zekerheid en het onderwijs.

Alleen als partijen zich op een geloofwaardige manier politiek committeren aan een agenda voor de lange termijn, hoeft er gedurende de komende regeringsperiode niet gestuurd te worden op het feitelijke begrotingssaldo en ontstaat ruimte om het broze economische herstel niet in de knop te breken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden