ColumnMax Pam

Te veel empathie kan tot grote ongelukken leiden

Max Pam Beeld .

Onlangs schreef ik over het probleem van de empathie, dit naar aanleiding van de advocaat Natacha Harlequin, die had gezegd dat witte mensen niet kunnen voelen wat zwarte mensen voelen. Dat bracht mij bij Ludwig Wittgenstein (1889-1951), die uitvoerig heeft gefilosofeerd over de vraag of je gevoelens van pijn werkelijk aan een ander duidelijk kunt maken.

Op dat stukje kreeg ik nogal wat reacties. Meerdere lezers vonden dat ik de conclusies van Wittgenstein veel te pessimistisch had weergegeven en dat hij de taal juist zag als het middel bij uitstek om emoties over te dragen. Hoe dit ook zij, een dag later las ik dat de dichter Hans Sleutelaar (1935-2020) was overleden. Daardoor werd ik met een schok herinnerd aan een gebeurtenis, die alles met empathie te maken heeft.

Sleutelaar was een dichter van een zeer klein oeuvre. De meeste gedichten die hij schreef, gooide hij weg en ik geloof dat tenslotte nog niet eens veertig gedichten door zijn ballotage zijn gekomen. Aan het eind van zijn leven noemde hij zich ‘een ambteloos pennenvoerder’. Maar ooit – in de 30 was hij nog – was hij adjunct-hoofdredacteur van de Haagse Post. In die tijd zag ik hem met enige regelmaat verschijnen op een Amsterdamse kunstenaarssociëteit en tijdens een van die geanimeerde gesprekken, waarvan hij niet zelden het middelpunt was, riep hij uit dat hij ‘een mooi gedicht oneindig veel belangrijker vond dan het lot van een Braziliaans boertje’. Het was zielig voor dat boertje dat die werd uitgebuit, maar door diens leed werd hij niet ontroerd. Een mooi gedicht daarentegen, daar kon je hem voor wakker maken, daar kon hij tranen bij vergieten, daar gooide hij alles voor in de collectebus.

Het gezelschap ging naar huis, maar daarmee was de zaak niet afgedaan. Een paar dagen later werd ik opgebeld door Boebie Brugsma, de legendarische hoofdredacteur van de Haagse Post. Of Sleutelaar dat echt had gezegd?

‘Wat?’, vroeg ik in mijn onnozelheid.

‘Van die Braziliaanse boertjes.’

Tegenwoordig zou ik alles hebben ontkend, maar in die tijd keek ik nog op tegen hoofdredacteuren en zeker tegen Boebie, die eigenlijk W.L. of Willem Leonard heette, en daarom antwoordde ik bevestigend. De volgende dag kwam het bericht dat Sleutelaar op staande voet was ontslagen. De redactie van de Haagse Post had het niet gewaardeerd dat hun adjunct esthetiek boven ethiek en schoonheid boven ­moraal had gesteld.

In die tijd was Fidel Castro nog populair en werd het marxisme nog enthousiast gedoceerd op de universiteiten. Sleutelaar heeft me nooit iets kwalijk genomen, maar nu zult u misschien begrijpen waarom juist zijn éénregelige Wollt ihr die totale Poesie? zijn beroemdste gedicht is geworden.

Gezien de ontoereikendheid van de taal eindigde ik mijn stukje van een paar weken geleden aldus: ‘Daarom wil ik voorstellen de eis om in te voelen te laten vallen. Gebruik in de eerste plaats je verstand, volg de rede, uitgaande van het wederkerige principe: behandel anderen zoals jezelf door anderen behandeld wilt worden.’

Twee lezers, Saskia van der Stoel en Jaap Plaisier, wezen mij op Against Empathy (2016) van de Canadees-Amerikaanse psycholoog Paul Bloom, een boek dat ik niet kende, maar inmiddels heb gelezen. Getuige ook de ondertitel, The Case for Rational Compassion, komt Bloom min of meer tot dezelfde conclusie, maar hij is veel uitvoeriger en gaat ook verder. Bloom wijst erop dat empathie zich altijd richt op één persoon, op één dier, op één instelling en in het beste geval op één groep, de eigen groep. Het is voor een mens eenvoudig onmogelijk empathie te hebben met het lijden van de hele wereld. Empathie is altijd selectief en heeft daardoor de neiging zich ook weer egocentrisch op te stellen.

Volgens Bloom zou uit onderzoek blijken dat empathische mensen over het algemeen agressiever zijn. Is dat waar, dan zou dat het zinloos omtrekken van standbeelden door antiracisten en hun volgelingen kunnen verklaren.

Te veel empathie kan tot grote ongelukken leiden. In een interview met Jeroen Pen heeft Bloom gezegd dat zelfs Hitler ‘zwom in de empathische argumenten’, toen hij zich sterk maakte voor de in Tsjecho-Slowakije en Polen wonende Duitsers. Die werden gekneveld, leefden in een hel en moesten worden bevrijd.

Empathie kan ervoor zorgen dat een land in een oorlog wordt gerommeld. Liever dan van empathie spreekt Bloom van compassie, die altijd vergezeld moet gaan van rationeel overheidsbeleid. Van feiten die verdrinken in emoties wordt niemand beter.

Compassie is inderdaad overal. Ik stemde af op de eerste aflevering van Zomergasten met de rapper Typhoon. Na vijf minuten wist ik al: hier zullen weinig mensen naar kijken, maar morgen zullen alle kranten er uitermate positief over schrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden