Column Jonathan van het Reve

Talkshow-presentator Jeroen Pauw bezorgt naar schatting bijna tachtig vrouwen en meisjes een vroegtijdige dood

Talkshow-presentator Jeroen Pauw bezorgt naar schatting bijna tachtig vrouwen en meisjes een vroegtijdige dood. Dat klinkt cru, maar vorige week maakte het RIVM bekend dat in 2017 veel minder meisjes zijn komen opdagen voor hun HPV-vaccinatie − met mogelijk vele tientallen onnodige sterfgevallen in de toekomst als gevolg.

Een belangrijke oorzaak van die dalende opkomst zijn de negatieve verhalen die leuke, zelfstandig denkende mensen over het vaccin verspreiden. En een belangrijk podium voor die leuke, zelfstandig denkende mensen was eind 2016 de talkshow van Jeroen Pauw.

Voor de duidelijkheid: deze beschuldiging slaat nergens op. Jeroen Pauw (die al heeft gezegd dat die uitzending een vergissing was) heeft dit niet gedaan. Mensen beslissen helemaal zelf of ze hun kinderen inenten. Maar wiens schuld is het dán? Bewuste niet-prikkers denken oprecht dat ze het juiste doen voor hun kind, dus die kun je ook weinig kwalijk nemen. De enige partij waarvan echt iedereen vindt dat ze iets te verwijten valt, is gek genoeg een instituut dat gratis vaccins uitdeelt om baarmoederhalskanker te bestrijden: het RIVM. Dat heeft namelijk, zo lees je overal, steken laten vallen in de communicatie.

Tijdschrift Skepter (doe uzelf een plezier en neem een abonnement) heeft deze zomer een prachtig themanummer over risico’s. Het gaat over hoe mensen de kans op een ramp hoger inschatten dan de kans op een gewone ziekte, over dramatische overheidscampagnes, rubberen korrels op kunstgras en over nadelen van termen als ‘erg waarschijnlijk’ (wat internisten bedoelen met ‘erg waarschijnlijk’ blijkt te variëren van 40 tot 99 procent). Ik zou het hele blad willen overtikken, maar ik zal mij beperken tot de conclusie die ik er zelf uit heb getrokken, namelijk dat het nóóit meer goed komt.

Dat pessimisme baseer ik grotendeels op twee optimistische verhalen. Het eerste is van Yvo Smulders, hoofdopleider interne geneeskunde aan de VU. Hij legt uit dat mensen risico’s niet kennen, maar vóélen. Je moet patiënten daarom niet te veel lastig vallen met percentages en bijwerkingen, zeker niet als ze bang zijn, maar gewoon zeggen: ik stel voor om deze behandeling te kiezen. Tegen mensen die willen gaan roken, moet je volgens hem niet over statistieken beginnen, maar gewoon zeggen: ‘Dan leef je vier jaar korter.’ Dat cijfer klopt niet voor elk individu, maar het is wel lekker duidelijk.

Die man weet heel goed waar hij over praat, en dit is hoe de meeste huisartsen succesvol hun werk doen. Smulders heeft dus gelijk. Maar Ira Helsloot, hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radbouduniversiteit, vertelt iets heel anders. Hij gelooft juist dat de burger prima in staat is om met risico’s om te gaan. Volgens hem is het de overheid die steeds verkrampt, en gaat het dáárdoor mis - bijvoorbeeld bij het HPV-vaccin, maar ook met de fipronilpaniek. Er moet dus meer transparantie komen, zegt hij, ook over kleine risico’s. Helsloot heeft óók gelijk, want het vaccinatiefiasco bewijst inderdaad dat de paternalistische houding niet meer werkt.

Het derde bewijsstuk is een vuilcontainer in Amsterdam met allemaal spullen ernaast, waarop al jaren een sticker van de gemeente zit met een mannetje dat zegt: ‘Spullen naast de container? Dacht ’t niet.’ Anekdotisch bewijs, maar een duidelijker illustratie van de overheid die te stom is om normaal te communiceren met mensen die te stom zijn om hun eigen vuilnis in de container te doen, ben ik nog niet tegengekomen. En dit gaat dan nog over iets heel simpels, waarvoor geen van beide partijen iets van statistiek hoeven te snappen.

De verdrietige conclusie is dat paternalisme voor sommige problemen de enige oplossing is, en dat die niet meer werkt. En het gáát ook nooit meer werken. Daarvoor zou de wantrouwige ‘dat heb gestaan op Facebook’-mentaliteit namelijk moeten verdwijnen, en dat lijkt mij niet waarschijnlijk.

Mensen, hoog- en laagopgeleid, zullen nu eenmaal niet ophouden zich zelfstandig te informeren − wat de overheid, het RIVM of Jeroen Pauw ook doen. De andere mogelijkheid is dat er in de toekomst op internet alleen nog maar goede, correcte informatie beschikbaar zal zijn en dat iedereen bovendien op school leert om risico’s en percentages correct in te schatten. Ik kan mij vergissen, maar die kans lijkt mij nul.

Jonathan van het Reve is schrijver.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.