Opinie

Supermarktmodel voor studie is ziek idee

Het nieuwe plan scherpt het rendementsdenken aan en brengt kleine studies nog meer in het gedrang.

Studenten demonstreren tegen bezuinigingen op geesteswetenschappen in Amsterdam. Beeld anp

Een nieuw monsterverbond op onderwijsgebied heeft in ronkende bewoordingen nieuwe plannen aangekondigd ter financiering van het hoger onderwijs (Ten eerste, 14 december). Voormalige politieke tegenpolen PvdA en VVD hebben samen met twee andere tegenpolen, namelijk de studentenvakbond en een universiteitsbestuurder, hun plannen gepresenteerd. Dromen staan nu centraal, zo heet het, in plaats van financiering. In feite zien we hier de beslissende stap naar de commodificatie van het onderwijs, vermomd achter drogredenen en non-sequiturs.

Commodificatie, dat wil zeggen het tot product reduceren van zaken die we normaliter (of idealiter) niet als product zien. Het volgen van onderwijs bijvoorbeeld. Onderwijs is een gemeenschappelijk goed, cruciaal aspect van de publieke zaak, motor van emancipatie, tempel van kennis.

Fantasie

De retoriek van 'investeren in jezelf' zet dit begrip weliswaar al jaren danig onder druk, tegen de achtergrond van en in samenhang met het rendementsdenken, uit de hand gelopen vastgoedportefeuilles, gigantische overheadkosten enzovoort. Nu willen de vier musketiers van het 'dromen in plaats van financieren' hun eigen fantasieën verheffen tot de nieuwe regel: je betaalt als student straks geen vast collegegeld meer, maar je betaalt per vak dat je volgt.

Zo wordt de ondernemende student die zichzelf manhaftig ontplooit, gespaard voor het betalen van te veel collegegeld wanneer hij of zij door zijn of haar individuele onplooiing niet aan studeren toekomt.

De definitieve invoering van het supermarktmodel in het hoger onderwijs wordt gepresenteerd als een bevrijding van de student van 'dwangbuisstuderen'. Dat deze gereguleerde vorm van studeren het effect is van de bezuinigingspolitiek van de ondertekenende partijen zelf wordt door hen verdoezeld. Het is een soort sick joke dat de nieuwe plannen op wat voor manier dan ook tegemoet zouden komen aan de wensen van de protesterende studenten van de UvA en daarbuiten, of dat dit iets anders zou zijn dan rendementsdenken 2.0.

Want antirendementsdenken, dat is het alleen in de belevingswereld van PvdA-parlementariër Mohandis, een van de opstellers van het plan. Zijn VVD-tegenhanger en kornuit Pieter Duisenberg, die er een sport van maakt zo vaak mogelijk dezelfde motie over het Maagdenhuis in te dienen, is een verklaard voorstander van het denken in termen van rendement.

Kiezen

Hoe valt dit te verenigen? Simpel, door de landelijke studentenvakbond (LSVb) het plan te laten verdedigen en aan de man te brengen. De LSVb stelt dat de keuze tussen vast collegegeld en 'flexstuderen' zal blijven bestaan. Dan kun je dus kiezen wat jou, 'bv jezelf', het best uitkomt; ultieme vrijheid met andere woorden.

Maar als je vrij willekeurig kunt betalen wat van pas komt, lijkt het moeilijk vol te houden dat deze nieuwe vorm van financieren de onderwijs-financiën daadwerkelijk op de lange termijn houdbaar maakt, zoals de plannensmeders stellen. Anders gezegd, als betaalbaarheid (voor de overheid natuurlijk) van het onderwijs het doel is, mag dit nieuwe plan niet duurder uitvallen.

Dat betekent: het moet wel tot rendementsdenken leiden. Het is slechts een nieuwe vorm. Vanaf nu weten onderwijsbestuurders precies hoeveel één vak oplevert, hoe duur één docent is, hoeveel rendement een opleiding precies oplevert. Twee slachtoffers van dit nieuwe beleid kunnen we daarmee nu al voorspellen: specialisatie en kleine studies. En als je kijkt naar de huidige situatie valt het volgende op: dit is nu ook al het geval! Waarmee de vraagt zich opdringt: voor welk probleem is flexstuderen nou eigenlijk de oplossing?

Studenten van de Universiteit van Amsterdam demonstreren voor het Maagdenhuis. Beeld anp

Natte droom

Flexstuderen moge de natte droom zijn van ondernemend Nederland, maar toch echt niet de vervulling van het ideaalbeeld van universitair onderwijs. De nieuwe plannen zetten het neoliberale proces van privatisering van publieke goederen voort, scherpen het rendementsdenken aan, bevoordelen reeds geprivilegieerde 'ondernemende' studenten, terwijl ze het onderwijs voor de anderen duurder maken, en bieden geen oplossing voor het probleem van het behoud van kleine studies en specialisatiemogelijkheden.

Als we eens kijken naar ons buurland en beste EU-vriend, Duitsland dus, dan valt op dat al zijn universiteiten, die tot de beste van Europa behoren, gratis zijn. Als we willen dromen van vrijheid voor de student, als we willen dat eenieder zich vrij en naar eigen inzicht kan ontplooien, als we dromen inderdaad centraal willen stellen in plaats van financiering, stellen we voor een taboe te doorbreken.

Het gaat om een oplossing die de ruimte kan geven aan zowel de student met ondernemende geest als die met een grotere kennishonger én de student die om wat voor reden dan ook wat langer wil studeren. Een oplossing die bovendien kleine studies en specialisatiemogelijkheden in stand houdt en docenten stabiele arbeidsplaatsen kan bieden.

Dit zijn namelijk de echte problemen en die worden niet opgelost met een in een nieuwe modeterm gestoken verkapte bezuinigingsmaatregel. Er moet een einde komen aan de gestage stijging van het collegegeld en de gelijktijdige daling van de overheidsfinanciering. Het taboe dat doorbroken moet worden is: maak het hoger onderwijs gratis toegankelijk voor iedereen!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden