Opinie

Suggestieve vragen in onderzoek antisemitisme

In een onderzoek naar antisemitisme zijn de vragen te suggestief en de mogelijke antwoorden te beperkt.

Een bushalte met een reclame voor de musical Anne, ondergekalkt met hakenkruizen, jodensterren en antisemitische leuzen. Beeld anp

'Twaalf procent van jonge moslims denkt niet zo positief over Joden in Nederland', luidt een van de conclusies van een onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut en de Anne Frank Stichting naar antisemitisme onder jongeren. Minister Asscher van Sociale Zaken, die opdracht gaf tot de enquête, noemt de uitkomst 'schokkend'. Ik begrijp de zorgen van de minister, maar stoor me aan de onderzoeksmethode waar dit resultaat uit voortkomt.

De onderzoekers hebben een complex maatschappelijk probleem - antisemitisme - gekwantificeerd door veel te simpele antwoorden te verlangen. Op de vraag 'Hoe denk je over Joden in Nederland?' konden de jongeren enkel kiezen uit 'positief', 'neutraal' en 'niet zo positief'. 12 procent van de geënquêteerde moslims antwoordde 'niet zo positief'. In absolute getallen: 46 van de 387 ondervraagde islamitische jongeren.

'Niet zo positief'

Wat betekent 'niet zo positief'? Dat zegt mij 'niet zo' veel. Er zit nogal wat ruimte tussen niet zo positief zijn over iemand met een ander geloof/afkomst en extreem negatieve of zelfs racistische opvattingen hebben. Antisemitisme lijkt me eerder bij dat laatste horen.

De onderzoekers kozen voor een schaal van drie antwoorden (in plaats van de meer gangbare en specifiekere schaal van vijf) om aan te sluiten bij de doelgroep: 'Ook 15-jarige jongeren op vmbo-niveau moesten in staat zijn om de vragenlijst te kunnen begrijpen en vlot te beantwoorden', schrijven ze. Oftewel: laten we complexe materie als antisemitisme vooral niet te ingewikkeld maken voor de mensen van wie we willen weten of ze antisemitisch zijn.

De interviewers merken nog wel op dat 'antisemitisme een complex concept is', maar daar blijft de nuance bij. Het onderzoek gaat namelijk over 'de factoren die kunnen bijdragen aan antisemitisme'. Geen poging dus om een complex concept te definiëren voordat men gaat enquêteren, maar meteen in 'de factoren' duiken.

Die factoren denken de onderzoekers te vinden in 'beeldvorming over Joden en Israël', 'Midden-Oosten-gerelateerd antisemitisme' en 'antisemitisme in de context van voetbal'. Hoe kan in één enquête tegelijkertijd worden gevraagd naar gevoelens over het immens ingewikkelde Israëlisch-Palestijnse conflict en naar iets banaals als scheldpartijen in het stadion?

Het onderzoek Antisemitisme onder jongeren in Nederland is te lezen op de website van Verwey-Jonker Instituut.

Joost de Vries is politiek verslaggever van de Volkskrant.

Suggestieve vragen

Het leidt tot sommige danig suggestieve vragen, zoals: 'Stel je voor dat bij een bombardement van het Israëlisch leger een groot aantal Palestijnse vrouwen en kinderen omkomt. In hoeverre heb je dan begrip voor het uitschelden van Joden of het bekladden van begraafplaatsen?' De uitslag: een kleine vijftig islamitische jongeren heeft begrip voor 'naroepen of uitschelden', circa dertig jongeren snappen het bekladden. Dezelfde vraag wordt gesteld over het uitschelden van 'Zionisten'. Die 15-jarige vmbo'er die een schaal van vijf antwoorden niet zou aankunnen, wordt geacht op straat Joden te kunnen onderscheiden van aanhangers van de staat Israël.

Antisemitisme kent veel gradaties, maar met een dergelijke vraagstelling en beperkte antwoordkeuze is het in elk geval niet te meten. Ik kan van geen van die 46 jongeren die 'niet zo positief' denken over Joden met zekerheid zeggen dat ze antisemiet zijn. De conclusie over '12 procent van de jonge moslims' lijkt me niet houdbaar. Ten onrechte wordt een absoluut cijfer op een groep mensen gedrukt.

Een onderzoek dat alle kanten opgaat en tegelijk simpele antwoorden verlangt, levert weinig bruikbaar materiaal op. Vandaar ook dat Asscher meteen vervolgonderzoek aankondigt. De schade aan het imago van jonge moslims, dat toch al niet best was, is al gedaan. Een complex onderwerp als antisemitisme en een diverse groep als 'jonge moslims' verdienen een betere behandeling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.