OpinieBoekenweek

Stop schrijver niet in culturele dwangbuis

Schrijvers worden teveel beoordeeld op hun eigen identiteit. Dat staat hun creativiteit in de weg, betoogt Saskia de Coster, schrijver van de roman Nachtouders

Beeld Sophia Twigt

Ben je het of ben je het niet? Als schrijver krijg je die vraag steeds vaker voorgeschoteld: ben je een activist, of niet? Misschien niet zo gek in een tijd waarin de actualiteit je zo genereus schrijfvoer toewerpt en de geschiedenis wordt herbekeken.

Kunst en activisme zijn nog nooit zo onderling verward geweest, terwijl het toch echt twee totaal verschillende zaken zijn. Tekenend voor de verwarring is de hele discussie over culturele toeëigening. Gevoed door de identiteitspolitiek wordt ook in de letteren steeds argwanender gekeken naar wie de pen opneemt over welk onderwerp. Je onderwerp en je personages dienen zo nauw mogelijk aan te sluiten bij je eigen identiteit. Dikkie Dik is volgens die logica een bedenkelijke toeëigening en de schrijver een buikspreker. Ik vind dat redelijk claustrofobisch en gevaarlijk. Als ik als schrijver enkel met mijn eigen stem mag spreken, dan wordt mijn identiteit een gedetermineerdheid en net daar wil en moet je als schrijver of lezer van loskomen.

Mijn recente roman Nachtouders (2019, Das Mag) is een autofictionele roman over het ouderschap en de band tussen ouder en kind, gebaseerd op mijn eigen ervaringen als niet-biologische ouder van een zoontje met twee moeders. Over je eigen leven mag je schrijven, volgens de in onzichtbare inkt gedrukte wetten van de identity politics. Je eigent je immers geen onderwerpen of stemmen toe die niet van jou zijn en kleurt zo veilig binnen de lijntjes. Ik wilde nochtans geen roman schrijven met als onderwerp gay parenting en gay rights. Ik wilde wél een beeld schetsen van de hedendaagse maatschappij met botsende reacties op homo-ouderschap en ik wilde getuigenis afleggen van een aarzelende zoektocht naar ouderliefde, als kind en als kersverse ouder. Denderend over de snelweg Autofictie Met Minderheidsgroep kom je vervaarlijk snel aan de grens van een ander land, Activisme.

Saskia de Coster.Beeld Ivo van der Bent

Activisme streeft iets heel concreets na. Voor een activist is de wereld helder. Je kent de grenzen van goed en slecht, je kent de rechten van een groep en eist ze op. Als schrijver zit je in een ander, niet op moraal gebaseerd en niet-doelgericht domein. Ik wilde in Nachtouders niet oordelen of mijn ouders goed of slecht zijn omdat ze mijn geaardheid en mijn zoontje niet aanvaarden, ik ging al schrijvend na wat mensen maakt tot wie ze zijn, ingewikkelde wezens die soms onnavolgbaar zijn. Ik wilde wankele en onzekere mensen tonen. Als activist kan ik schreeuwen: ‘Aanvaarding nu! Gelijkheid nu!’ Maar ik schreef een roman over de grilligere werkelijkheid, geen illustratief of didactisch materiaal. Net daarin zit mijn vrijheid en misschien een mogelijkheid tot omdenken.

Je kan kunstenaar zijn en los daarvan ook activist, als bij- of als duobaan, maar niet in je werk. Boeken zoeken en besnuffelen de soms onwelriekende werkelijkheid of lopen er net van weg, ze bieden schoonheid en troost, verwarring en grensoverschrijding. Ellen Deckwitz verwoordt het zo mooi in haar Boekenweekgedicht: Ik blijf ademen tot ze erbij/neervallen, tot ik zelf mag bepalen dat ik onopgemerkt blijf. Dat is de ware taal van een dwarsdenker en een rebel.

Het is een omweg, de literatuur, en soms een sluipweg naar een andere vorm van beter en rijker begrijpen. Zodat die zesentwintig letters alsnog een activistisch doel kunnen dienen.

Saskia de Coster is schrijver van de roman Nachtouders, genomineerd voor de Libris Literatuurprijs.

Mooie romans, spannende non-fictie, interviews en pittige recensies: alles over de wereld van de letteren verzameld op deze overzichtspagina.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden