Opinie

Stop met veroordelen van zwaarlijvigheid

Lang niet alle mensen met overgewicht zijn ongezond of houden er een ongezonde levensstijl op na.

Beeld anp

Stel je eens voor dat je stelselmatig voor schoonmaakster wordt aangezien, terwijl je onderzoeker bent. Of dat je 's avonds op straat betast wordt door een paar mannen en dat zij - als je 'stop' roept - zeggen dat je blij mag zijn met deze aandacht. Of dat het zweet je uitbreekt bij elk supermarktbezoek, omdat mensen altijd kritisch kijken wat jij in je boodschappenmandje legt of jou zelfs direct aanspreken op de 'verkeerde keuzes' die je volgens hen maakt. Of dat je wordt afgewezen voor een baan omdat de sollicitatiecommissie vraagtekens zet bij jouw uithoudingsvermogen en ziekteverzuim.

Deze voorbeelden zijn niet verzonnen, ze maken deel uit van de dagelijkse realiteit van zwaarlijvige mensen. Al jaren worden er pogingen gedaan vanuit de overheid en allerhande gezondheidsinstanties om het stijgende aantal mensen met overgewicht en obesitas een halt toe te roepen. Echter, de manier waarop dit gebeurt werkt stigmatisering van zwaarlijvige mensen in de hand. Dat heeft negatieve consequenties, niet alleen voor deze mensen zelf maar eigenlijk voor iedereen die een positieve relatie met zijn of haar lichaam nastreeft.

Maar wat leren dergelijke gezondheidscampagnes tegen overgewicht en obesitas ons eigenlijk? Veelal wordt de nadruk gelegd op het aanpassen van de levenswijze: dikke mensen wordt voorgehouden dat ze meer moeten bewegen en minder (vet) moeten eten. De impliciete boodschap lijkt te zijn dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor hun ongezonde lichaamsomvang en deze met een beetje goede wil kunnen veranderen. Vooroordelen die daaruit ontstaan zijn dat een dik persoon te lui of te dom is om een 'gezonder' lichaam te bemachtigen of te weinig zelfcontrole heeft. Daarbij komen nog andere vooroordelen: dikke mensen zouden onaantrekkelijk, vies en gulzig zijn en ze zouden een economische ramp zijn voor ons toch al uitgeklede zorgstelsel.

Problematisch

Deze ideeën zijn uit wetenschappelijk oogpunt problematisch. Onderzoek wijst uit dat lang niet alle mensen met overgewicht of obesitas ook medisch gezien ongezond zijn of er een ongezonde levensstijl op na houden. Uit ander onderzoek blijkt bovendien dat langdurig gewicht verliezen voor de meeste mensen onmogelijk is. En er is wetenschappelijke onenigheid over het idee dat zwaarlijvigheid de primaire oorzaak is van gezondheidskwesties die er vaak mee worden geassocieerd, zoals hartklachten en kanker.

Ook uit sociaal oogpunt zijn deze veronderstellingen en (vaak impliciete) associaties naar mijn idee ongewenst. Uit interviews met zwaarlijvige mensen blijkt dat de negatieve beeldvorming zwaar op hen drukt. Het beperkt hen op allerlei manieren om mee te draaien in de samenleving en dus de 'actieve burgers' te worden die onze overheid graag wil zien.

Fat fobia

De schaamte, schuld en angst die worden gemobiliseerd door campagnes tegen overgewicht en obesitas lijken er vooral voor te zorgen dat discriminerende praktijken op basis van lichaamsomvang geaccepteerd en gelegitimeerd worden.

In het Engels is hier een mooi woord voor: fat fobia. En fat fobia is big business, om nog maar een andere Engelse term te gebruiken. Allerhande industrieën profiteren ervan; de levensmiddelenindustrie, de fitnessindustrie en de farmaceutische industrie zijn slechts een paar voorbeelden. Deze industrieën hebben baat bij het voeden van onvrede over ons lichaam. Dit blijft echter vaak onbesproken door de nadruk op individuele verantwoordelijkheid.

Wat ook vaak onzichtbaar blijft, is de sociale impact van fat fobia. Van deze angst voor vet en dikke lichamen zijn niet alleen zwaarlijvige mensen de dupe. Kinderen beginnen bijvoorbeeld op een steeds vroegere leeftijd met lijnen. Meisjes kunnen al vanaf een jaar of 5 onvrede tonen over hun lichaam. Ook jongens en mannen lijken steeds vaker ontevreden over hun lijf. En bij de meeste vrouwen (dik en dun) is het zelfvertrouwen zo vervlochten met het uiterlijk dat tevredenheid over hun lichaam vaak ver te zoeken is.

Dit heeft natuurlijk niet alleen zijn oorsprong in de hetze tegen overgewicht en obesitas. De berichtgeving hierover draagt echter wel een flinke steen bij aan de toenemende obsessie met gezondheid, de stigmatisering van zwaarlijvige mensen en de onvrede over hoe we eruitzien. Dus laten we stoppen met het veroordelen van zwaarlijvigheid, in de media, in gezondheidscampagnes en in persoonlijke interacties. Daar is iedereen bij gebaat.

Noortje van Amsterdam is universitair docent aan de Universiteit Utrecht en doet onderzoek naar de effecten van gezondheidsidealen en gezondheidsbeleid.

Aanvullingen & Verbeteringen In een eerdere versie van dit artikel werd verwezen naar een campagne van SIRE, die niet van SIRE bleek te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden