Column Merlijn Kerkhof

Stockhausen is (niet) dood

Merlijn Kerkhof

Op 5 december 2007 ging Karlheinz Stockhausen dood en in de kringen waar ik op dat moment verkeerde, hakte dat er nogal in. Stockhausen, daarvan was iedereen overtuigd, was een visionair componist, een man die, zoals de Volkskrant berichtte, ‘het aanzien van de 20ste-eeuwse muziek veranderde en technisch-compositorische wegen uitstippelde voor hele generaties’. Later zouden wij, studenten muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht, onze kinderen vertellen waar wij waren toen wij hoorden dat Karlheinz Stockhausen was overleden. De necrologie kreeg een ereplaats op het prikbord in de bestuurskamer van de studievereniging.

Sindsdien had ik eigenlijk nogal weinig van Karlheinz vernomen. De jongste componistengeneratie houdt zich juist verre van Stockhausens wegen. En hoe vaak heb ik na 2007 muziek van Stockhausen gehoord? Heel, héél af en toe kwam er eens een cd voorbij met een Klavierstück. Zelfs in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam, bedoeld als huis voor de eigentijdse muziek, wordt zijn werk zelden geprogrammeerd. Wie Stockhausen wilde horen, was veroordeeld tot een Reise um die Erde.

Tot het Holland Festival besloot een selectie uit Stockhausens zevendelige operacyclus Licht te programmeren. Drie dagen, 15 uur muziek. Toen ik in de Amsterdamse Gashouder een festivalbandje om mijn pols kreeg, vroeg ik me af of ik getuige zou zijn van de laatste stuiptrekking van het modernisme of dat Stockhausens Wiederauferstehung op handen was.

Alle Stockhausen-aanbidders waren er. Ik zag een man in een witte jurk met een hoedje van aluminiumfolie, ik zag mensen die zich braaf aan Stockhausens kleurvoorschriften hielden (voor hem had iedere dag een vaste kleur). Maar ik trof vooral een enthousiast publiek dat openstond voor wat er komen zou. Onbevangen luisteraars.

Voor wie boven de 50 is en enigszins ingevoerd, kan Stockhausen nog synoniem zijn aan ondoorgrondelijk, aan uiterst rationele muziek, aan ‘piep-knor’. Maar door die jaren Stockhausen-stilte kan de gemiddelde klassiekemuziekliefhebber zich nauwelijks een klankvoorstelling maken als Stockhausen ter sprake komt.

Lang niet alles was goed. De muziek kan – mede door de elektronische lagen en surroundcomponent – overkomen als een klinkend oerwoud, met dien verstande dat over iedere boom is nagedacht. Je moet als luisteraar hyperreceptief zijn om alle lijntjes aan elkaar te knopen, zelf de muziek uit een notenovervloed zien te filteren. Wat goed was, was ook érg goed. Michaels Reise: een atonaal trompetconcert, jazzy, maar zonder ritmische houvast. Dat wilde je nog eens horen.

Maar het diepst geraakt was ik door de toewijding van al die honderden uitvoerenden. Het Koninklijk Conservatorium in Den Haag had in samenwerking met De Nationale Opera en het Holland Festival een Stockhausen-master in het leven geroepen om een nieuwe generatie met Karlheinz te infecteren.

Stockhausen is zelf verantwoordelijk voor het feit dat hij zo weinig wordt uitgevoerd. Niet alleen door zowel in de lengte als ‘verticaal’ zoveel lastig te spelen muziek te schrijven, maar ook door de spelers op te zadelen met bizarre choreografie (knikje hier, buiginkje daar). Daardoor blijven alleen de uiterst toegewijde musici over. Het feit dat zo veel studenten zo intensief met zijn muziek bezig zijn geweest, vergroot de kans dat we in de toekomst toch nog wat van Stockhausen horen. En in een muzieklandschap waarin hij nauwelijks navolging krijgt, kan hij nog zo gedateerd zijn, hij wordt er ook bijzonderder door.

Wekelijks neemt Bor Beekman, Robert van Gijssel, Merlijn Kerkhof, Rutger Pontzen of Herien Wensink stelling in de wereld van film, ­muziek, theater of beeldende kunst.

Wat vonden we ervan?

‘De hang naar overmaat overstemt menigmaal het genie van Karlheinz Stockhausen in Aus Licht.’ Lees hier de recensie van Frits van der Waa.

Hoewel er weinig componisten zijn die nog in Stockhausens idioom componeren, blijft hij voor veel kunstenaars een bron van inspiratie. Ook voor dj Darren Cunningham. ‘Door Stockhausen begreep ik dat ik alle mogelijkheden had.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden