Vrij zicht Martin Sommer

Stemmen trekken met Frans

Timmermans voert een soort Hillary-campagne: het is ik of de apocalyps.

Eurocommissaris Frans Timmermans arriveerde met een klein gevolg ambtenaren en camera’s bij het gebouw van de Tweede Kamer. Hij kwam toelichting geven aan de Kamercommissie Europese Zaken, op de zogeheten artikel-7-procedure die tegen Polen en Hongarije loopt. In allebei de landen ligt de rechtsstaat onder vuur, wat kan uitdraaien op zware straf. Timmermans gooide er al vlot een Hitler in, die zeven weken na zijn machtsovername de rechtsstaat had afgeschaft. Nee dat moeten we niet hebben in Europa. Ik heb niet de indruk dat het veel opschiet met die procedure, vandaar dat Timmermans de dialoog met de Polen en de Hongaren onderstreepte. Maar dialoog en Hitler, dat leek me geen gelukkige combinatie.

Twee weken geleden bezocht Timmermans het vernietigingskamp Auschwitz. Het was niet duidelijk welke Timmermans daar stond, de kandidaat of de commissaris. Beeld Manon van der Zwaal

In de Kamer sprak Timmermans de eurocommissaris. Maar je hebt ook Timmermans de Spitzenkandidat voor de socialisten. Voor de Europese verkiezingen van mei voert hij een opmerkelijk harde campagne, die helemaal is gericht tegen de kandidaat van de christendemocraten, de Duitser Manfred Weber. Timmermans wil er een tweestrijd van maken om het voorzitterschap van de commissie. Hij hamert op het aambeeld dat wie op Weber stemt, er de Hongaarse sterke man Orbán gratis bij krijgt. Orbáns partij maakt immers deel uit van de christendemocratische fractie in het Europarlement. Wie Orbán zegt, zegt populisme. En wie populisme zegt, zegt volgens Timmermans nationalisme, en nationalisme is haat. Timmermans boodschap voor de kiezer: het is ik of de chaos.

Twee weken geleden bezocht Timmermans het vernietigingskamp Auschwitz. Het was niet duidelijk welke Timmermans daar stond, de kandidaat of de commissaris. In elk geval waren er fotografen en schreef hij uitgebreid in het gastenboek. ‘Dit is waar Europa het spoor van zijn kernwaarden verloor, van zijn menselijkheid. Maar dit is ook de plek waarop een nieuw Europa werd gebouwd.’ Iedereen moet zelf maar uitmaken of het van goede smaak getuigt om tijdens een verkiezingscampagne naar Auschwitz te gaan. Hoe dan ook, Timmermans is beslist niet de enige die de Europese Unie als bastion tegen het nazisme afschildert. In tegendeel, het is heel gebruikelijk om de EU te beschouwen als het antwoord op de Holocaust.

Het mag misschien gebruikelijk zijn, toch klopt het niet. De Holocaust speelde tijdens de eerste decennia van de Europese integratie hoegenaamd geen rol. Het doel van de aartsvaders Monnet en Schuman was het verhinderen van een nieuwe oorlog tussen Frankrijk en Duitsland. De oplossing was economische vervlechting. Over kernwaarden moest vooral niet gesproken worden, aangezien de oorlog had bewezen hoe brandbaar waarden zijn. Juist omdat men het in de Europese samenwerking liefst zakelijk hield, bleef het met de Europese bezieling zo lang behelpen.

De muur was weg en er moest een nieuw narratief voor Europa komen, zoals het onder eurocommissaris Barroso lelijk ging heten. Beeld AFP

Ooit interviewde ik de legendarische eurocommissaris Jacques Delors. Het was nog voor de val van de Muur en met de Europese eenwording schoot het niet op. Delors zocht naarstig naar inspiratie, want zoals hij zei, ‘wie wordt er nou warm van een groeipercentage?’. Delors was christensocialist en wilde iets met christendom als Europese kernwaarde. Dat werd later afgeschoten omdat minderheden als Joden en moslims dan buiten de boot zouden vallen. En nu zijn de christelijke wortels waar de Polen en Hongaren zich op beroepen zelfs inzet van een ware cultuurstrijd geworden.

Na de val van de Muur werd de vraag wat Europa bij elkaar hield nog nijpender. De historicus Maarten Brands zei dat Stalin een standbeeld in Brussel verdiende, aangezien de Koude Oorlog de kikkers in de kruiwagen had gehouden. Maar de Muur was weg en er moest een nieuw narratief voor Europa komen, zoals het onder eurocommissaris Barroso lelijk ging heten. Dat narratief werd Auschwitz, en in 1995 vroeg het Europarlement de lidstaten om een holocaust remembrance day in acht te nemen.

Frank Furedi, bekend Brits socioloog van Hongaarse origine, spreekt in zijn boek Populism and the European Culture Wars van de ‘teleologie van het kwaad’. Nationalisme werd de vloek van Europa, want nationalisme is gelijk aan xenofobie is gelijk aan Auschwitz. Nationalisme werd steeds meer gezien als ouderwets, gevaarlijk en irrationeel. Het door de Europese commissie tegen de weerspannige lidstaten Polen en Hongarije in stelling gebrachte artikel 7 wordt vanwege de vergaande gevolgen wel ‘de nucleaire optie’ genoemd. De Holocaust als bestaansreden van de EU is pas echt de nucleaire optie. Wie durft daar iets tegenin te brengen?

De gelijkstelling van nationalisme aan de Holocaust deugt niet, zegt Furedi. Natuurlijk moet er persvrijheid zijn en moet Orbán van de onafhankelijke rechter afblijven. Maar de bemoeienis van de EU gaat veel verder. ‘Verander je waarden of er zwaait wat.’ Het gaat niet helpen om Orbán de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog in te wrijven. In tegendeel. Europa moet zich meer dan ooit sterk maken tegen bedreigingen van buitenaf. Dan is het een beter idee om te zoeken naar gezamenlijkheid dan om het morele Europa af te zetten tegen het immorele.

De campagne van Timmermans doet nog het meest denken aan die van Hillary Clinton. Ook zij meende dat ze de laatste hindernis was voor de apocalyps. Ze had weinig positiefs te melden, terwijl Trump zei dat hij Amerika weer groot ging maken. Irritatie was haar deel en de afloop kennen we. Timmermans loopt hetzelfde risico. Een dialoog waarin Hitler terloops voorbij komt, daar kan weinig goeds van komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.