Staat onze herdenkingscultuur begrip van de geschiedenis in de weg?

'Aan de Tweede Wereldoorlog verbinden we op 4 mei juist graag een actuele les.'Beeld Foto ANP

Pro: Ewoud Kieft, historicus en auteur van Het Verboden Boek

'In onze herdenkingscultuur ligt de nadruk op slachtofferschap en wij-zij-denken. Nazi's dat zijn zij: irrationele en gefrustreerde mensen, aanhangers van het absolute kwaad. De geschiedenis van het nazisme wordt zo geïsoleerd van de onze: het is de geschiedenis van de ander, de dader. Wij weldenkende mensen zouden ons nooit tot nazisme aangetrokken voelen, is telkens de boodschap.

In de herdenkingscultuur zijn belangrijke historische vragen verwaarloosd. Vragen over hoe het zo ver heeft kunnen komen, hoe het nazisme in elkaar zat en hoe het zoveel aanhang heeft kunnen krijgen, worden zelden gesteld. Die vinden we te ingewikkeld en tasten ons beeld van goed en slecht aan.

Dodenherdenking dreigt een hol ritueel te worden als we het nazisme alleen als een symbool van het absolute kwaad gebruiken en het daarbij laten.

Veel jonge mensen vinden het schijnheilig om moreel tegen het fascisme te zijn en dan niets met de actualiteit te doen. Ik denk dat ze gelijk hebben. Natuurlijk, veel nazi-vergelijkingen zijn onfris, vaak niet meer dan gescheld. Tegelijkertijd blijft het nazisme ons morele referentiepunt. Toen Trump de verkiezingen won, stond er elke dag wel een verwijzing naar de jaren dertig in de krant. Het heeft geen zin die associatie te negeren. Je kunt heel goed op een zinnige manier die vergelijking maken. Zeker als je het motto 'we moeten van de geschiedenis leren'serieus neemt.

Ewoud KieftBeeld Foto Jelmer de Haas

Door het lezen van Mein Kampf zie je hoe effectief Hitlers politieke strategie was. Ook zie je dat het meer raakvlakken met onze samenleving heeft dan we denken. Islamitische Staat lijkt nog altijd het meest op nazisme. Maar ook de populistische retoriek van Trump en Wilders lijkt erg op bepaalde passages uit Mein Kampf: in schema's praten; iets is heel erg goed of heel erg slecht; feiten zijn niet belangrijk; en je als stem van 'het volk' presenteren. Dat zijn overeenkomsten met de strategie van de nazipartij. Maar Trump en Wilders propageren geen geweld, verheerlijken de oorlog niet en zijn niet antisemitisch. In tegenstelling tot IS.

Of Mein Kampf aanzet tot haat en daarom verboden moet blijven? Die haat, die frustratie, die is er al. Moeten we onze kop in het zand steken? Het boek is er. Het is de belangrijkste bron van de nazi-ideologie, die ertoe heeft geleid dat 6 miljoen joodse Europeanen zijn vermoord. Als we de leuze 'dat nooit meer' serieus willen nemen, moeten we de geschiedenis en de aantrekkingskracht van het nazisme serieus nemen. Anders zeg je wel 'dat nooit meer', maar doe je geen enkele moeite dat te voorkomen.'

Contra: Johannes Houwink Ten Cate, hoogleraar Holocaust- en Genocidestudies

'Onzin. Herdenken doen we één keer per jaar. De historische nuance is er voor de andere 364 dagen. Met slachtofferschap heeft onze herdenking wel veel, maar niet alles te maken. Natuurlijk treuren we op Dodenherdenking om onze gevallenen, maar we herdenken velen van hen ook als helden, die voor ons allemaal zijn gesneuveld. Wij-zij-denken doen we allang niet meer. Er zijn toch helemaal geen mensen meer die denken dat alle Duitsers schurken zijn? Kieft is bezig tegen een dood paard te trappen.

Aan de Tweede Wereldoorlog verbinden we op 4 mei juist graag een actuele les. Dat kan zijn dat Saddam Hussein de nieuwe Hitler is, maar ook dat discriminatie kan leiden tot massamoord. Amsterdamse burgemeesters zeggen dat vaak. Betekent hun waarschuwing niet, dat ook wijzelf potentiële nationaal-socialisten cq. medeplichtigen aan volkerenmoord zijn? Is dat niet precies waarvoor er dan wordt gewaarschuwd: namelijk dat moordenaars niet worden geboren, maar gemaakt?

Johannes Houwink Ten CateBeeld Suzanne Liem

Belangrijke vragen over hoe het zo ver heeft kunnen komen, worden helemaal niet verwaarloosd. Er zijn boekenkasten vol geschreven over de ondergang van de Republiek van Weimar en hoe het zo ver heeft kunnen komen. Maar op 4 mei willen we iets anders zeggen, namelijk dit nooit meer: nooit meer rassenwaan, vernietigingsoorlog en tientallen miljoenen doden; nooit meer een dictatuur die het paradijs op aarde belooft, maar van gewone mensen moordzuchtige instrumenten maakt. 'Dat nooit meer' slaat dus inderdaad op de gevolgen van Hitlers Derde Rijk, en niet op de oorsprong.

4 mei is daarbij helemaal geen hol ritueel, maar juist zinvolle zelfreflectie. Iedereen vraagt zich op die dag toch af: wat zou ik hebben gedaan? Het heeft wel degelijk betekenis.

Mein Kampf is geschreven door een maniak. Om daar vergelijkingen met Trump en Wilders uit te trekken, is potsierlijk. Het boek is één lange woordenstroom en onbeholpen geschreven, terwijl Trump en Wilders zich er juist op toeleggen om via Twitter heldere kernachtige boodschappen te verspreiden.

Hitlers boek staat vol met voor joden extreem beledigende teksten. Daarom moet het verboden blijven. Omdat nette mensen niet toestaan dat minderheden worden beledigd. Het is niet zo dat Mein Kampf ertoe heeft geleid dat 6 miljoen joden zijn vermoord. Dat waren mensen, politici en ideologen die hebben gemarchandeerd met thema's als identiteit, zuiverheid, veiligheid en buitenlanders. Historici kunnen niets voorkomen, als beroepsgroep houden we monologen over het verleden, de dialoog is er voor de anderen - voor de politici, voor de rechters, voor de predikanten. Mijn visie is: iedereen is in staat tot onbeschrijfelijke smeerlapperijen, maar ook tot zelfopoffering en heldendaden. Zo houden we elkaar bij de les.'

Zondag 14 mei organiseert de Volkskrant i.s.m. de Rode Hoed een debat over Mein Kampf. Voor informatie zie: rodehoed.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden