Opinie

Srebrenica en het bloed van de realpolitik

De val van Srebrenica Mladic wist dat er geen luchtaanval zou plaatsvinden zonder toestemming van de Franse president.

Vrouw uit het naburige Tuzia bezoekt het graf van haar vermoorde man, Hasid Salkic, op de begraafplaats bij het Srebrenicamonument in Potocari. Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

De verbazing van oud-minister Joris Voorhoeve dat Srebrenica 'mogelijk' bewust is geofferd voor de vrede in Bosnië is misplaatste schijnheiligheid. De nieuwe bewijzen die Argos/VPRO en The Guardian aandragen bouwen voort op een solide fundament van onthullingen dat al in 1995 en 1996 is gelegd. De vraag is niet óf de enclave met bewoners en al voor de wolven is geworpen. De tankcolonne waarmee generaal Mladic het 'Veilige Gebied' innam is niet uitgeschakeld omdat de F-16's door het VN-bevel dagenlang bewust op afstand zijn gehouden - tot het te laat was.

Negen keer vroeg Dutchbat luchtsteun aan. De VN stelde een ultimatum aan Mladic (weg uit de enclave!) met de dreiging van NAVO-luchtaanvallen. Toch heeft het VN-bevel de vliegtuigen net zo lang tegengehouden tot het moment waarop Dutchbat en de bevolking de stad ontvluchtten en de Servische troepen het centrum binnentrokken.

De volgende gebeurtenissen hebben geleid tot het opgeven van Srebrenica - je hoeft geen complotdenker te zijn om er een patroon in te ontwaren.

Speelbal van Mladic

Zeven weken voor de val, op 24 mei 1995, vraagt de VN-opperbevelhebber, generaal Bernard Janvier, de VN-Veiligheidsraad in New York of hij zijn blauwhelmen mag terugtrekken uit de drie 'oostelijke enclaves'. Met name het Nederlandse bataljon in Srebrenica is een speelbal van Mladic, die hun bevoorrading naar believen afknijpt. Om zijn handen vrij te maken wil Janvier van de enclaves af.

De volgende dag leidt een NAVO-luchtbombardement op een Servisch munitiedepot bij Sarajevo tot een woeste reactie van Mladic: hij neemt 401 VN-soldaten gevangen. Deze gijzelaars, onder wie Fransen en Britten, worden aan lantaarnpalen geketend. Videobeelden van hun smeekbeden blijken een effectief middel om verdere luchtaanvallen te stoppen.

Het is tegen deze achtergrond dat een geheim Amerikaans document - de hoeksteen van de Argos/VPRO-documentaire - op 28 mei gewag maakt van het opschorten van de NAVO-luchtaanvallen, een beleidslijn waarmee Washington op verzoek van Parijs en Londen instemt. Dat dit besluit stil gehouden diende te worden is logisch: bekendmaking zou Mladic carte blanche geven.

Los van de grootmachten besluiten ook de VN om de NAVO-luchtvloot voorlopig niet in te zetten. De Britse VN-generaal Rupert Smith, die het bombardement op het munitiedepot had bevolen, krijgt dit op 29 mei te horen. 'We dienen af te zien van elke actie die zou kunnen ontaarden in confrontatie', schrijft zijn meerdere, VN-bevelhebber Janvier, op 2 juni.

Strikte peacekeeping

Op 4 juni verschijnt Janvier in hotel Vidikovac aan de Drina, waar Mladic hem een 'akkoord' aanbiedt: de gijzelaars komen vrij als de VN voortaan beloven af te zien van het inroepen van NAVO-gevechtsvliegtuigen. Janvier tekent niet, maar komt een rendez-vous overeen op 6 juni tussen Mladic en generaal De La Presle, een Fransman die op dat moment buiten VN-dienst staat.

Op 3, 9 en 11 juni belt president Chirac met zijn Servische ambtgenoot Milosevic over de gijzelcrisis. Diezelfde 11de juni, een maand voor de val van Srebrenica, maakt een VN-woordvoerder op een persconferentie in Sarajevo een majeure koerswijziging bekend: de VN-macht beperkt zich vanaf nu 'tot strikte peacekeeping'. Hiermee zijn luchtaanvallen in het kader van 'peace enforcing' uitgesloten. Op de vraag of Mladic nu straffeloos zijn gang kan gaan, antwoordt de VN-woordvoerder dat 'als hij tv kan kijken' hij nu weet waar hij aan toe is.

Op 13 juni verklaart Mladic' minister van Buitenlandse Zaken, Aleksa Buha, dat de VN nu vleugellam zijn. In The New York Times zegt hij: 'President Milosevic heeft de garantie dat er niet meer gebombardeerd gaat worden.'

Kofi Annan, ondersecretaris-generaal van de VN, draagt zijn Balkan-gezant Yasushi Akashi in een memo van 15 juni op te achterhalen over wat voor 'garantie' minister Buha het heeft. Akashi bezoekt Milosevic op 17 juni in Belgrado en rapporteert op de 19de dat de Servische president het woord heeft van Chirac 'that airstrikes should not occur if unacceptable to Chirac' - en dat Clinton achter deze afspraak staat.

Frank Westerman, auteur van De slag om Srebrenica. Beeld -

Provocatie

Mladic, die op 18 juni zijn laatste gijzelaars heeft laten gaan, schendt op 20 juni het vliegverbod 'Deny Flight' door twee Galeb-bommenwerpers te laten opstijgen. Het is een provocatie om te testen of de 'garantie' werkt. In reactie hierop vraagt NAVO-admiraal Leighton Smith onmiddellijk of hij Mladic' vliegveld mag platgooien, maar Janvier weigert.

Hij schrijft: 'Voordat ik kan instemmen met een dergelijke, door u voorgestelde actie moet eerst de consolidatie van onze operatie in Bosnië zijn voltooid.' Concreet betekent dit: alle gijzelbare VN-soldaten, inclusief Dutchbat, dienen eerst buiten Mladic' bereik te zijn geplaatst. Over deze 'hergroepering', een eufemisme voor het opgeven van Srebrenica, Zepa en Gorazde, wordt op 24 juni in Washington gebrainstormd onder leiding van veiligheidsadviseur Anthony Lake. De uitkomst: pas wanneer de VN uit de kwetsbare, op termijn onhoudbare enclaves weg zijn, kan de NAVO de vrede in Bosnië afdwingen.

Dutchbat luchtsteun onthouden tot het te laat was, hoorde bij de gewijzigde militaire strategie die in mei en juni gestalte heeft gekregen in Parijs, Londen en Washington. Er is bewust gekozen om op 6, 7, 8, 9 en 10 juli niet te vechten voor het behoud van Srebrenica. 'Het bloed van de realpolitik', noemt oud-Le Monde correspondente Florence Hartmann dit.

Veel te laat (twintig jaar) lijkt oud-minister Voorhoeve er nu schoorvoetend van overtuigd dat het zo is gegaan. Nu Akashi en Janvier nog - en wie er destijds nog meer verantwoordelijkheid droegen. Het is hoog tijd dat zij zich uitspreken: de nabestaanden van de achtduizend vermoorde moslims die vandaag 11 juli worden herdacht hebben daar recht op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden