Essay ZZP

Sociale Partners, luister eens naar de ‘moderne zzp'er’

Het pensioenakkoord is vooral fijn voor kinderloze zestigplussers, schrijft Roos Wouters in een open brief. Het wordt tijd dat er eens naar zzp’ers als zij wordt geluisterd.

Beeld Rhonald Blommestijn

Geachte sociale partners,

Aangenaam, ik ben zelfstandig ondernemer. Ik stel mij voor want er wordt de afgelopen tijd veel over werkenden zoals ik gesproken en besloten, terwijl ik niet het idee heb dat u ons kent.

Zo zouden wij vooral zelfstandig worden om van fiscale voordelen te profiteren. Over onze oudedagsvoorziening denken wij niet na. In onze ontwikkeling investeren wij niet en we verzekeren ons ook niet van een inkomen bij arbeidsongeschiktheid, daar gebruiken wij de bijstand voor. Dit terwijl mensen in loondienst zich hier wel voor moeten verzekeren. En zo zouden wij onszelf onder de prijs kunnen aanbieden en het socialezekerheidsstelsel van de mensen in loondienst uithollen. Heel dom en oneerlijk. Daarom meent u dat u ons tegen onszelf in bescherming moet nemen.

Zo heeft u in het pensioenakkoord opgenomen dat ook de 1,5 miljoen zelfstandig ondernemers verplicht moeten deelnemen aan een arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV). Wat dit in het pensioenakkoord doet, weet u geloof ik ook niet. Wel weet u dat, wanneer wij zo’n verplichte AOV niet kunnen betalen, we geen echte ondernemers zijn en beter in loondienst kunnen gaan. Of we moeten gewoon een hoger uurtarief rekenen. U denkt kennelijk dat we onszelf graag zo goedkoop mogelijk verhuren.

Ik waardeer het dat u zo begaan met ons bent, al denk ik dat u uw eigen aandeel niet helemaal inziet. U heeft er de afgelopen jaren namelijk alles aan gedaan om beleid te maken dat ertoe heeft geleid dat mensen zoals ik zelfstandig ondernemers werden, en nu doet u er alles aan om het ons moeilijk te maken werk en zekerheid te vergaren.

Bij mij ging dat zo.

Inderdaad wilde ook ik ooit een vast contract. Zeker toen ik in 1999 zwanger werd. Ik verlangde naar een starterswoning, maar kreeg alleen met een vast contract een hypotheek. Ik was dan ook heel blij toen u als sociale partners in datzelfde jaar overeenkwam dat werknemers na drie tijdelijke contracten recht kregen op een vast contract.

De zogenoemde Flexwet pakte alleen anders uit. Na drie halfjaarcontracten had ik recht op een vast contract, tenzij ik drie maanden onbetaald met vakantie ging. Van mijn werkgever mocht ik me na die drie maanden weer melden, zodat ze opnieuw drie tijdelijke contracten met mij konden aangaan. Sinds 2015 heeft u dat opgehoogd naar een tussenpoos van een half jaar, helemaal onmogelijk om te overbruggen. Nu is mijn toenmalige werkgever niet de enige die zo onder de flexwet uitkomt, en dus bleef dat vaste contract (en een hypotheek) net zo onbereikbaar als voorheen. Alleen de inkomensonzekerheid is toegenomen.

Toen ik een vast contract kreeg, dacht ik: zekerheid! Dat bleek een illusie. Werkgevers die van je af willen, vinden altijd wel een manier. Ze maakten me net zo lang ongelukkig tot ik een handtekening onder mijn ontslagbrief zette wegens ‘een verstoorde arbeidsrelatie’. Hoe onterecht en oneerlijk ook, vechten voor een baan waar ik doodongelukkig van werd wilde ik ook niet.

Daarop besloot ik een goede werkgever te zoeken en solliciteerde bij de overheid. Ook dat viel tegen. Omdat er officieel een aannamestop gold, wilden ze mij alleen inhuren via een uitzendbureau dat met halfjaarcontracten werkte. Nu hoor ik u denken: dat mag toch helemaal niet? Toch gebeurt het. Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat het aantal flexwerkers sinds 2006 is toegenomen met bijna 70 procent en het aantal zzp’ers met ruim 50 procent. En u geeft niet bepaald het goede voorbeeld. Voordat u nu met vingers naar elkaar gaat wijzen, geloof me, u maakt zich daar allemaal schuldig aan.

Een zzp’er bij Spaces aan de Herengracht. Beeld Joost van den Broek

‘Oprotcontractjes’

Moe van de vele ‘oprotcontractjes’ en een lappendeken aan versnipperde en dus onvoordelige pensioentjes, koos ik vanuit de WW voor de zekerheid van onzekerheid. Aangemoedigd door het UWV voegde ik mij bij de snelst groeiende groep van de Nederlandse beroepsbevolking en werd Zelfstandige Zonder Personeel. Ook wel bekend als Zelfstandige Zonder Pensioen.

En niet alleen zonder pensioen, ook zonder arbeidsongeschiktheidsverzekering – dat je via het UWV alleen in de eerste dertien weken toegang krijgt tot de redelijk betaalbare vrijwillige UWV-verzekering voor de ziektewet werd mij niet verteld. Niet geheel toevallig, zo begreep ik later; deze regeling moet niet te populair (lees: te duur) worden.

Omdat ik als starter niet genoeg verdiende voor een commerciële AOV, besloot ik mij, na vele slapeloze nachten, onkwetsbaar te wanen. Met geheven hoofd ging ik aan het werk. Ziek was ik, net als veel andere zzp’ers, alleen op mijn vrije dagen en in de vakantie. Uit cijfers van het CBS blijkt dat zzp’er zich drie keer minder vaak ziek melden dan werknemers.

Na jaren noeste arbeid en vele uren die ik in mijn ontwikkeling stak – als mijn kennis veroudert, word ik niet meer ingehuurd en heb ik niet te eten – begon ik genoeg te verdienen voor een AOV. Ondanks alle ervaren tegenwerking kon ik mijzelf verzekeren van een inkomen bij arbeidsongeschiktheid! Door de vele horrorverhalen van andere zzp’ers vertrouwde ik de verzekeraars niet meer en besloot ik zelf een buffer op te bouwen.

Toen ik toenmalig minister Asscher in 2014 op een bijeenkomst over werk en zekerheid ontmoette, vroeg ik hem: ‘Waarom laat je je alleen adviseren door de traditionele polderpartijen? Zij kunnen zich slecht verplaatsen in het werkleven van mensen zoals ik.’ Hij antwoordde dat een minister een mandaat nodig heeft voor beleid. ‘Zolang modern werkenden zoals jij zich niet verenigen, kunnen hun belangen ook moeilijk meegenomen worden.’ Ik herinner mij dat ik toen moest lachen om het concept ‘vereniging’ in combinatie met ‘modern werkenden’. Het klonk als een contradictio in terminis. Modern werkenden trekken liefst hun eigen plan en zijn bij uitstek niet de types die snel ergens lid van worden om zich vervolgens zonder veel inbreng te laten vertegenwoordigen.

Samen lege vakjes vullen

In mei 2016 werd de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelatie (DBA) ingevoerd. Deze wet zou schijnzelfstandigheid tegen moeten gaan. Eerder vroeg ik bij de Belastingdienst een verklaring arbeidsrelatie (VAR) aan, die aantoont dat ik zzp’er ben omdat ik bijvoorbeeld meer dan drie verschillende opdrachtgevers per jaar heb. De wet DBA wil dat ik ‘samen’ met elke opdrachtgever overeenkom of ik echt zelfstandig ben. Om dat gemakkelijk te maken, is er een modelovereenkomst waarin allerlei juridische bepalingen zijn opgenomen, met wat lege vakjes om samen in te vullen.

Nu vind ik het tegengaan van schijnzelfstandigheid een goede zaak, maar in de praktijk bleek ook deze wet weer negatief uit te pakken. Omdat opdrachtgevers door de DBA verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor de financiële gevolgen van schijnzelfstandigheid, geven ze er steeds vaker de voorkeur aan om met uitzendcontracten en payrollconstructies te werken. Zo ook het ministerie waar ik op dat moment geregeld workshops gaf. Daarnaast hadden zij de lege vakjes van de modelovereenkomst vast ingevuld en na een worsteling met juridisch jargon las ik dat de door mij ontwikkelde workshops in het vervolg hun eigendom zouden zijn. Ook lieten ze weten alleen nog met mensen te werken met een uurtarief ver onder het mijne. Het was stikken of slikken. Van zzp’ers om me heen begreep ik dat dit kennelijk is wat er gebeurt als je werkgevers en juristen de gelegenheid geeft om ‘samen’ modelovereenkomsten op te stellen.

Trots als ik ben, weigerde ik de overeenkomst van het ministerie te tekenen. Wil je de voorwaarden waaronder ik werk bepalen en eigenaar van mijn werk zijn, dan moet je me maar aannemen. Zo verloor ik mijn beste opdrachtgever en daarmee de helft van mijn inkomsten en het restje vertrouwen in de politiek en polder. En ik bleek niet de enige die opdrachtgevers verloor. Het aantal zzp’ers dat minder werk heeft is sinds de invoering van de wet verdrievoudigd.

Mijn zus, die op dat moment politiek assistent van minister Asscher was, legde mij nogmaals uit dat de wet juist bedoeld was om mij en mijn opdrachtgever meer zekerheid te geven. Dat er bij nieuwe wetgeving nu eenmaal altijd onbedoelde bijeffecten optreden en dat deze uiteindelijk wel weer worden rechtgestreken. Dat zzp’ers zoals ik als gevolg van de wet even wat minder opdrachtgevers kregen was helaas ‘collateral damage for the greater good’. Of toch niet, want de handhaving van de wet DBA werd vlak na de invoering opgeschort omdat die moeilijk uitvoerbaar bleek. Hierdoor tiert de uitzendbranche welig, is de schijnzelfstandigheid nooit echt aangepakt terwijl de drempel om zzp’ers in te huren wel hoger is geworden.

Argusogen

Sociale partners, u begrijpt hopelijk dat ik steeds minder vertrouwen in u en uw bemoeienis heb. U wilt mij werk en zekerheid bieden, maar met uw besluiten bereikt u in de praktijk al decennia precies het tegenovergestelde en dat blijft u telkens verbazen. Gelukkig zijn er vanuit de samenleving prachtige initiatieven opgekomen die uw steken oppakken. Zo ontdekte ik de broodfondsen, kleine groepen zelfstandigen die afspreken om elkaar bij arbeidsongeschiktheid met schenkingen te steunen. Maar ook ontdekte ik online AOV-‘verzekeringen’ als CommonEasy en SharePeople waarvan die laatste met BrightPensioen heeft afgesproken dat je de niet-gebruikte inleg van je AOV-‘verzekering’ kan laten beleggen via een pensioen- of beleggingsrekening. Helaas hoorde ik van een aantal initiatiefnemers dat u ze, zeker in het begin, met argusogen bekijkt. Soms ervaren ze zelfs tegenwerking.

Plots leek een vereniging voor mensen die zich niet meer door u vertegenwoordigd voelen me niet zo lachwekkend meer. En begon ik in 2017 samen met een aantal mensen de Werkvereniging, een belangenplatform voor modern werkenden. Dit zijn alle mensen die niet meer hun hele leven bij dezelfde werk- of opdrachtgever werken en die zich ook dan graag verzekerd weten van basiszekerheden die met hun leven, hun werk en de keuzes die ze daarin maken meebewegen. Zzp’ers maken daar onderdeel van uit.

Wij geloven in overleggen maar niet meer in deze polder, want hoewel u zich sociale partners noemt, vinden wij u niet erg sociaal; u heeft zzp’ers als wisselgeld uitgeruild om een pensioenakkoord te sluiten dat vooral een zegen is voor kinderloze zestigplussers, zonder een poging om naar modern werkenden te luisteren. Inmiddels hebben we met een petitie ruim 16.500 handtekeningen opgehaald tegen de AOV-plicht voor zzp’ers. We streven in plaats daarvan naar een fundamentele herziening van het hele stelsel, waardoor werkenden niet vastgepind worden op een min of meer toevallige en steeds vaker tijdelijke arbeidsrelatie. Hybride loopbanen vragen om zekerheden die zijn gekoppeld aan het individu, in plaats van aan de contractvorm. Op die manier zou iedereen zich vrij kunnen bewegen en ontplooien op de arbeidsmarkt, zonder vrees om zekerheden kwijt te raken.

Mocht u zich van geen kwaad bewust zijn, dan wijs ik u er graag op door middel van deze brief. Ook verzoek ik u vriendelijk: stop met denken dat u weet wat het beste voor ons is. En mocht u zich dan toch met het werkleven van modern werkenden bemoeien, steek dan af en toe tijd in uw eigen ontwikkeling, want ook met een vast contract en ‘old boys network’ komt er een moment dat het opvalt als u niet meer met uw tijd mee gaat.

Roos Wouters (1974) is organisatieadviseur en mede-oprichter van de Werkvereniging. Ze schreef ook twee boeken: Fuck , ik ben een feminist! (2008) en Carrièrebitches en papadagen (2011).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden