Opinie

Sluit sociaal contract met de achterblijvers

Er dreigt een 'wil van het volk' die onafhankelijk onderzoek, vrije journalistiek en rechtspraak betwist.

Studenten in de bibliotheek van de Radboud Universiteit Nijmegen Beeld Marcel Wogram

De wereld is in verwarring. We bevinden ons in de overgang naar een ander soort samenleving. Zoals bij de overgang van de boerenmaatschappij, waarin iedereen zelfvoorzienend was, naar de Industriële Revolutie, waarin grote bedrijven ook sociale functies op zich namen. We zitten nu in de overgang van een dienstenmaatschappij naar een informatiesamenleving, waarin een verwachting bestaat van oneindig veel zelfregie door nieuwe technologie, een hogere opleiding en meer gezondheid. Dergelijke fundamentele veranderingen gaan zelden zonder conflict gepaard. Dat speelt ook nu.

Waar de maatschappelijke scheidslijnen lange tijd vooral gingen tussen haves en havenots, tussen mensen met een hoog en een laag inkomen of met veel of weinig politieke macht, gaat het in de toekomst veel meer om de cans en cannots, om de vraag: kun je met je werk of opleiding je weg nog vinden in de snel veranderende samenleving? Voor de steeds hoger opgeleide, gezonde en vitale Nederlander geen probleem, maar voor iemand met een lager IQ, op etnische achtergrond gediscrimineerd, met een kleine beurs of met een gezondheidsbeperking toch een stuk lastiger. Hoe gaan we om met die sterker gescheiden werelden of 'bubbles'? Ik stel mij een vierstappenplan voor.

Stap 1: herken de bubble

Het begint ermee de bubbles te herkennen. Pas dan kun je er begrip voor opbrengen of ze doorprikken. De gescheiden werelden leiden tot afzondering en isolement. De achterblijvers zijn herkenbaar aan een lagere opleiding, een slechtere positie op de arbeidsmarkt, vaker een migratie-achtergrond, meer pessimisme, ander mediagebruik en andere stemvoorkeuren. Deze gescheiden werelden vertalen zich ook naar bubbles in de politiek, het beleid en de media.

'Politieke bubbles' richten zich vaker op één groep of deelbelang, zoals ouderen, moslims, jongeren of ondernemers. Alles wordt geframed vanuit het belang van die groep, wat gemakkelijk populisme aanwakkert. Bij herhaling worden achterstelling en de 'verkeerde kant van de scheidslijn' benadrukt. Dat er na verkiezingen belangen gedeeld moeten worden, blijft achterwege, wat het wantrouwen voedt als de beloften aan die ene groep niet waargemaakt kunnen worden.

Stap 2: ontrafel de bubbles

Er is de neiging tot het opdelen van de werkelijkheid, bijvoorbeeld door sommige feiten te belichten en andere niet. Noem het cherry picking. De claims op beleidssuccesjes door bewindslieden zijn er een voorbeeld van. De oppositie doet exact het tegengestelde. Zo is de daling van werkloosheid een succes, maar het verschil tussen hoog- en laagopgeleiden wordt niet kleiner. De armoedecijfers lijken iets te dalen, maar over een langere periode ziet het SCP dat zo'n zeshonderdduizend mensen langdurig arm zijn. Het is maar welk cijfer je benadrukt. Wie breekt er nog door bubbles heen en houdt het algemeen belang in de gaten?

Stap 3: stel je eigen bubble ter discussie

Noblesse oblige. We moeten ons in de media, de politiek, het beleid en de wetenschap veel meer openen voor anderen. Wetenschappers kunnen meer midden in de samenleving gaan staan. Wetenschappelijk gezag vraagt om openheid over de manieren waarop wetenschappers hun inzichten verwerven en om een dialoog met de samenleving.

Journalisten zouden hun vakmanschap moeten versterken: hoor- en wederhoor weer zichtbaar maken, on- en offline. Onafhankelijkheid moet je steeds opnieuw bewijzen door ervaringen van mensen te checken en niet enkel op incidenten of geluiden van politici te reageren. Laat andersdenkenden vaker aan het woord. Gebruik meer inzichten vanuit bijvoorbeeld de wetenschap, om nepnieuws te ontkrachten.

Politici en beleidsmakers hebben meer tegenwicht nodig in de besluitvorming. Leiders van maatschappelijke organisaties kwamen lange tijd met politici samen in ons poldermodel, waarbij nu eens de een en dan weer de ander wat meer binnenhaal-de, volgens het principe van verdelende rechtvaardigheid. Dit is steeds lastiger binnen de bestaande instituties. Hoeveel vertrouwen kun je er immers in hebben dat jouw belangen meetellen als je buiten een cao, zorgverlofregeling of leerrecht valt en je je niet vertegenwoordigd voelt?

Het doel is om te komen met creatieve nieuwe oplossingen. Het wordt tijd!

Stap 4: naar nieuwe sociale dialoog

Arnon Grunberg schreef op 28 januari: 'Als agenten en rechters het onderscheid tussen waarheid en leugens niet maken, functioneert het rechtssysteem niet. (...) Journalisten en intellectuelen zouden juist nu burgers moeten leren om leugens van waarheid te onderscheiden.' Journalisten en wetenschappers moeten de samenleving handvatten aanreiken om weer te leren feiten te controleren, waarheden te zoeken en eigen opvattingen ter discussie te stellen.

Machiavelli stelde dat een sterke staat zijn burgers bestaanszekerheid biedt. Dat lukt steeds minder, mede doordat media, politiek, beleid en wetenschap soms vastgeroest lijken in hun frames. Dit vormt een groter gevaar voor een vrije samenleving dan de verkiezing van populisten. Als het echter niet lukt om te komen tot een nieuwe dialoog over het sociaal contract tussen de cans en de cannots, ontstaat het risico van staatloos populisme, dat wil zeggen die ene 'wil van het volk' die geen pluralisme en tegenspraak duldt en die onafhankelijk onderzoek, vrije journalistiek en rechtspraak betwist.

Dit is de ingekorte tekst van de Machiavellilezing die Kim Putters gisteren hield. Voor de volledige tekst zie stichtingmachiavelli.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.