Opinie

Slecht en goed nieuws voor links

'De vanzelfsprekendheid waarmee goede mensen 'progressief' waren, en meestal links, is weg', schrijft minister Ronald Plasterk, 'die tijd komt nooit meer.'

Naoorlogs straatbeeld met 'lange haren en alternatieve kleding.' Beeld anp

Het slechte nieuws voor links is de beweging op lange termijn. Die gaat naar rechts, al decennia. Links heeft altijd de neiging om een beweging naar rechts als een uitzondering te beschouwen, die tegen de orde der dingen is en daarom bestudering en verklaring behoeft. Dan wordt er een commissie ingesteld. Maar het is andersom.

Wat verklaring behoeft is de enorme beweging naar links die de wereld meemaakte rond de jaren zeventig van de vorige eeuw. Toen stemden opeens katholieke en protestante arbeiders niet meer vanzelfsprekend op een confessionele partij, toen was de jeugdbeweging in staat een hele generatie ouderen eruit te wippen, toen groeide de collectieve sector en de verzorgingsstaat.

Tweede Wereldoorlog

Die beweging had minimaal drie bijzondere oorzaken, die allemaal voortvloeiden uit de Tweede Wereldoorlog: allereerst de enorme welvaartsgroei na de stilstand in de oorlogsjaren. Er was geld genoeg om zowel een uitgebreide verzorgingsstaat en collectieve sector op te bouwen, als om de particuliere inkomens te laten stijgen. Daardoor konden jongeren overigens de tijd en het geld opbrengen om naar popfestivals te rijden met hun auto, of desnoods naar Woodstock te gaan met het vliegtuig.

Verder was er een logisch verzet tegen de poging om na de oorlog de cultuur te restaureren van voor de oorlog; de burgerlijke truttigheid, armoede en benepenheid werden niet meer geaccepteerd, zie de emancipatie van vrouwen, gelijke rechten voor homo's, maar ook uiterlijke vormen als lange haren en alternatieve kleding. De hoed verdween uit het straatbeeld. Een derde element ter verklaring van die periode was het snel ontluikend schuldgevoel over de passiviteit waarmee de Holocaust was ondergaan. Dat nooit meer. Nooit meer een westerse cultuur die zich superieur achtte, nooit meer een Herrenvolk, nooit meer onderscheid, voortaan was elke culturele waarde relatief, wat waar was voor mij hoefde nog niet waar te zijn voor een ander. Een vierde bijkomend element was wellicht dat linkse partijen (tot de communisten aan toe) en communistische regimes in de strijd tegen de nazi's zich een trouwe bondgenoot hadden getoond, waardoor communisten een tijd salonfähig waren.

We zijn nu twee generaties verder, en de wereld is deze episode voorbij. Veel goeds is gebracht en wordt niet meer teruggedraaid (burgerlijke vrijheden, emancipatie, homorechten), maar de vanzelfsprekendheid waarmee goede mensen 'progressief' waren, en meestal links, is weg. Ik herinner me dat ik in 1979 in mijn rode Lelijke Eend als student en PvdA-lid partijbonzen Joop den Uyl en Ed van Thijn rondreed door de arbeidersbuurten van Leiden; daar stemde 70 procent PvdA! De PvdA had 52 zetels. Die tijd komt nooit weerom. Dat is, wereldwijd, het slechte nieuws voor links.

Charismatische ruimte

Maar hier is het goede nieuws. De charismatische ruimte is zeer groot geworden. Waar tot en met de jaren zeventig mensen nauwelijks van partijkeuze veranderden is de beweeglijkheid nu enorm. De progressieve, intellectuele, zwarte professor Obama kon president worden van dezelfde VS waar nu Trump is gekozen, en hij werd zelfs vier jaar later herkozen. In Nederland wist bij de laatste Kamerverkiezingen Diederik Samsom een partij die kort ervoor op 9 zetels in de peilingen had gestaan tot 38 zetels in de Tweede Kamer te brengen. Dus tegen de onderstroom ingaan kan heel goed.

Misschien had de charismatische Sanders het wel gewonnen van Trump, en was de keuze voor Clinton uiting van zelfgenoegzaamheid die de democraten zich achteraf niet hadden moeten veroorloven. Of het lukt die charismatische ruimte te gebruiken hangt af van verschillende factoren: de omstandigheden (in 2012 het mobiliseren van alle bezwaren tegen de rechtse regeringscoalitie van VVD, CDA en PVV), aansprekende personen, een paar sterke programpunten en actuele gebeurtenissen. (It's the events, stupid).

De combinatie van het slechte en goede nieuws voor links is dat enerzijds de vanzelfsprekendheid dat de macht de linkse kant op komt er zeer zeker niet meer is. Anderzijds dat de kiezer op zichzelf een open houding heeft om per keer zich te laten overtuigen of men op de sociaaldemocratie wil stemmen. Binnen Europa zie je de verschillen, in de laatste decennia in Nederland zie je de verschillen. De campagne in het begin van 2017 gaat er echt toe doen.

Ronald Plasterk (PvdA) is minister van Binnenlandse Zaken.

Bernie Sanders. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden