'Slavernij is van alle plaatsen en tijden'

Niet de slavernij zelf was uniek westers, maar de verontwaardiging erover en de afschaffingscampagne. Dat stelt Piet Emmer.

Het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark in Amsterdam. © ANP

De traditionele herdenking van de afschaffing van de slavernij op 1 juli komt dit jaar te vroeg. Vanaf midden september zal de NTR een veeldelige serie over de slavenhandel en de slavernij uitzenden en het zou natuurlijk passend zijn geweest als de eerste aflevering op deze herdenkingsdag op het scherm was gekomen.

Waarom de NTR een nieuwe serie over de slavernij heeft gemaakt? Omdat de Europese Nederlanders een paar jaar geleden een kostbare serie over De Oorlog hebben 'gekregen'. Die week in veel opzichten af van De Bezetting van dr. L. de Jong uit de jaren zestig, want het wetenschappelijk onderzoek had niet stilgestaan. Dat zal - naar ik hoop - ook het geval zijn met de nieuwe serie over de slavernij als opvolger van de Avonturen op de Wilde Kust van Jan Bosdriesz en Gerard Soeteman uit het begin van de jaren tachtig.

Vernieuwing onvermijdelijk
Aan beide series heb ik een bijdrage geleverd, maar het eindresultaat blijft toch altijd een verrassing. Pas tijdens de uitzending kan ik vaststellen waar de nieuwe serie verschilt van de oude. Ik zie zo al drie thema's, waar vernieuwing onvermijdelijk is. Wie weet hebben de samenstellers daar nog wat aan.

In de eerste plaats moet de westerse slavenhandel anders worden ingekaderd. Dachten we dertig jaar geleden nog dat alleen Europeanen zo'n massale, gedwongen volksverhuizing konden organiseren, tegenwoordig weten we dat die handel elders zeker zo omvangrijk was. Ook binnen Afrika werden op grote schaal slaven verhandeld en veel Afrikanen zijn bovendien naar het Midden-Oosten verkocht. In Azië en Indiaans Amerika bestond eveneens een levendige handel in slaven, terwijl misschien wel een miljoen Europese slaven (de gekaapte bevolking van een aantal kuststreken in Spanje, Portugal en Ierland, krijgsgevangen soldaten en scheepsbemanningen) in Noord-Afrika terechtkwamen. Toch dragen de westerse slavenhandel en de koloniale slavernij een uniek karakter, omdat de Europese handelaren en slaveneigenaren, anders dan hun Arabische, Afrikaanse en Aziatische collega's, thuis geen slavenhandel en slavernij kenden. Die dubbele standaard leidde na 1750 tot grootschalige publieke verontwaardiging en de oprichting van een zeer effectieve afschaffingslobby.

Die verontwaardiging en de daarop gebaseerde afschaffingscampagne waren ook uniek. Dat is een tweede belangrijk verschil met vroeger, toen veel studies het humanitaire karakter van de afschaffing kleineerden, omdat de slavenhandel en de slavernij toch onrendabel zouden zijn. Tegenwoordig weten we wel beter. Als het aan de markt had gelegen, waren deze zeer winstgevende instituties nog decennialang blijven bestaan en alleen het Westen heeft daar een eind aan gemaakt, Azië en Afrika niet.

Voor- en nadelen voor ex-slaven
Maar hoe zat het met de gevolgen van de afschaffing? Dat de slaveneigenaren daardoor schade leden, wisten we al, maar over de voor- en nadelen voor de ex-slaven was veel minder bekend. Daar is inmiddels verandering in gekomen. Steeds meer studies laten zien dat lang niet alle vrijgelatenen er in materieel opzicht op vooruit gingen en dat hun inkomens sterk uit elkaar groeiden. Met de afschaffing kwam er immers een abrupt einde aan het systeem, waarin de eigenaren zich gedwongen zagen steeds meer voedsel, betere huisvesting en gezondheidszorg ter beschikking van hun slaven te stellen, niet alleen aan hun beste werkers, maar ook aan hun invalide, bejaarde en kindslaven, die niet werkten.

Die verbeteringen waren grotendeels afgedwongen door acties van de slaven zelf, en door toe te geven hoopten de slaveneigenaren de lieve vrede te bewaren en bovendien de tegenstanders van de slavernij de wind uit de zeilen te nemen. Zo werden op veel Surinaamse plantages ziekenhuisjes ingericht, kwam de dokter regelmatig langs, werden de werkuren per dag gemaximeerd en kwam er een voor die tijd royale regeling voor zwangerschapsverlof.

Met de afschaffing kwam er een abrupt einde aan dit systeem. Voor de ex-slaven in de kracht van hun leven was dat niet erg, want zij konden als dagloner en als kleine, zelfstandige boer soms meer inkomen verwerven dan voorheen, maar voor wezen, zieken en bejaarden was dat niet het geval.

Menselijke waardigheid
Had de slavernij dan maar moeten blijven voortbestaan? Nee, want de slavernij is onverenigbaar met de menselijke waardigheid. Met de afschaffing heeft de westerse wereld dat - eindelijk - onderkend. Maar dat die afschaffing een einde maakte aan een uniek westers onrecht, is onjuist. Slavenhandel en slavernij zijn iets van alle tijden en alle plaatsen. In de eerste helft van de 19de eeuw, waarin de slavernij in de Nieuwe Wereld werd afgeschaft, besloten duizenden ouders in India juist om hun kinderen als slaven te verkopen in de hoop hun zo een hongerdood te besparen, terwijl de Engelse Anti-Slavery Society uit de 19de eeuw onder de naam Anti-Slavery International tegenwoordig actie voert tegen moderne vormen van slavernij onder arbeiders in de Ivoriaanse cacao-industrie en onder kinderen in de textielindustrie in Bangladesh.

Ik ben benieuwd wat ik te zien krijg in september.

Piet Emmer is emeritus-hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Als Pieter C. Emmer heeft hij met Seymour Drescher de bundel Who Abolished Slavery? Slave Revolts and Abolitionism (2010) geredigeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden