Opinie

Sinds ik in Nederland woon, voel ik me rond 4 en 5 mei onprettig

Het is ongepast om lacherig te doen over kritiek op historisch gegroeide machtsverhoudingen.

Bevrijdingsfestival in het Stadspark in Groningen, 2016. Beeld anp

Het lijkt een trend geworden om lacherig te doen over Anousha Nzume's boek Hallo witte mensen. Het wordt afgedaan als identiteitspolitiek die in het beste geval op de lachspieren werkt en in het ergste geval uit een wraakfantasie geboren is of een product is uit 'het giffabriekje dat identiteitspolitiek heet' (Elma Drayer, O&D, 28 april). Kennelijk roept het boek gevoelens van ongemak op. Als Duitse antropoloog die woont en werkt in Nederland herken ik dit soort gevoelens van ongemak, zeker in de periode rondom 4 en 5 mei.

Mij valt op dat in de reacties vaak begrippen verkeerd worden opgevat. Het begrip 'white innocence' bijvoorbeeld. In haar boek met dezelfde titel gebruikt emiritus hoogleraar Gloria Wekker het begrip om een dominant gevoel in Nederland te beschrijven waarbij vooral witte Nederlanders zichzelf als onschuldig beschouwen terwijl dat historisch een onhoudbare positie is.

Wekker stelt hiermee dat historisch gegroeide machtsverhoudingen bepaalde mensen structureel voordeel verschaffen, maar ook dat het veel ingewikkelder ligt dan 'zwart' en 'wit'. Geen giffabriekje dus, maar een etnografische analyse. Nzume hanteert een soortgelijk argument. Sommigen kiezen ervoor dit weg te zetten als wraakfantasie of er lacherig over te doen. Ik denk dat er mensen zijn die op een oprechte manier twijfelen over het boek van Nzume in het bijzonder, en de discussie over racisme in het algemeen.

Voor mij zijn de discussies die deze boeken aanzwengelen juist nuttig. Ik wil er iets mee dóén. Ik probeer hiervoor een andere aanvliegroute, die misschien met Michael Rothberg als multidirectional memory kan worden aangeduid. Met dit begrip probeert Rothberg na te gaan hoe het herdenken van uiteenlopende historische onderwerpen zoals de Holocaust en het slavernijverleden elkaar aanvullen in plaats van tegenspreken.

Gloria Wekker Beeld Guus Dubbelman/ de Volkskrant

Vandaag is dodenherdenking. Als Duitser heb ik hier een bijzondere relatie mee. Sinds ik in 2006 in Nederland ben komen wonen, voel ik me rond 4 en 5 mei onprettig. Het is niet fijn om er elk jaar opnieuw aan herinnerd te worden wat mijn opa's en oma's hebben gedaan. Het is pijnlijk om te beseffen dat zij aan de verkeerde kant van de geschiedenis stonden. Het liefst zou ik willen dat het niet zo was. Soms zou ik het liefst willen dat het gewoon weggaat.

Maar het gaat niet weg. Nooit. En dat is goed. Het moet koste wat kost worden voorkomen dat de herinnering aan de Holocaust ooit weggaat. Ook al voelt het onprettig. Sterker nog, het zou voor altijd onprettig moeten blijven voelen.

Markus Balkenhol

Waarom? Ben ik dan soms schuldig? Nee. Dat heb ik ook nog nooit iemand horen zeggen. Ben ik onschuldig? Nee. Ik zou het niet in mijn hoofd halen om dat te zeggen. Niet omdat het niet zou mogen uit politieke correctheid, maar omdat het niet zo is. Evenmin zou ik het ooit in mijn hoofd halen om te zeggen: 'het werkt op mijn lachspieren', omdat de herdenking 'te zeer een product uit het giffabriekje dat identeitspolitiek heet' is.

Het gaat mij niet om een vergelijking van de Holocaust en de slavernij, en ook niet om een jij-bak. Het gaat mij er om hoe wij ons verhouden tot het verleden - Holocaust en slavernijverleden. Doen we er lacherig over? Om ons maar niet ongemakkelijk te hoeven voelen? Of proberen wij ons ongemak een keer te voelen? Mij helpt de herdenking aan de Holocaust om over mijn trots heen te stappen en na te denken over mijn positie als Duitse witte man in Nederland.

Dat heeft niets met schuldgevoel te maken, maar wel met een gevoel van verantwoordelijkheid.

Markus Balkenhol is antropoloog bij het Meertens Instituut voor Nederlandse taal en cultuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden