Column

'Silvio Berlusconi vertolkt het onderbuikgevoel van de Italianen'

Italianen evenaren bijna de Grieken in hun afkeer van Duitsland, schrijft Volkskrant-columnist Derk Jan Eppink. 'Berlusconi speelt in op dat anti-Duitse sentiment, terwijl zittend premier Mario Monti het beeld oproept van een Duitse vazal.'

Silvio BerlusconiBeeld getty

De Italiaanse verkiezingsstrijd lijkt een politieke versie van een volkstheater met kolderieke figuren in surrealistische situaties. In werkelijkheid ontwikkelt zich een bedreigende toestand voor het eurosysteem. Ex-premier Silvio Berlusconi, wat vroegtijdig dood gewaand, vertolkt het onderbuikgevoel van de Italianen over het bezuinigingsbeleid dat hij afschildert als een Duits dictaat. 'We moeten de confrontatie met Duitsland aangaan want de feiten dwingen sommige landen ertoe de eurozone te verlaten.'

Italianen evenaren bijna de Grieken in hun afkeer van Duitsland. Berlusconi speelt in op dat anti-Duitse sentiment, terwijl zittend premier Mario Monti het beeld oproept van een Duitse vazal. Monti, senator voor het leven, heeft nog nooit een verkiezingsstrijd gevoerd. De centrumcoalitie die hem in het zadel wil houden is favoriet bij het Italiaanse establishment, maar niet bij de man in de straat. Dat bewijst de opkomst van de Vijf Sterren Beweging, geleid door de clowneske Beppe Grillo. De kandidaat van links, Pier Luigi Bersani, bekritiseert het bezuinigingsbeleid besmuikt. Bersani weet dat hij wellicht Monti nodig heeft als kingmaker. Zijn linkervleugel wil absoluut af van Monti's beleid. Desertie bedreigt de linkse coalitie.

Doornenkroon
Italië worstelt met een dilemma: het omhelst de euro als Europees eenheidssymbool, maar het kan zich de munt economisch niet permitteren. De kroon van Europese eenheid is voor Italianen een doornenkroon. Sinds de invoering van de euro is de Italiaanse economie amper gegroeid, waardoor het rijke noorden van het land steeds minder in staat is het armere zuiden te onderhouden met een jaarlijkse geldstroom van 50 miljard euro. De Italiaanse econoom Claudio Borghi, zei onlangs in Brussel: 'De Italiaanse economie is een voorafspiegeling van de Europese. Het Noorden is Duitsland, het tussenstuk Frankrijk en het Zuiden Griekenland. Rome is Brussel.' Hij bepleit dat Duitsland de eurozone verlaat, maar die stelling is voorlopig vloeken in de kerk.

Het Italiaanse probleem is zo oud als Italië zelf, dat in 1861 de lire als eenheidsmunt invoerde. Noord en Zuid hadden toen gemiddeld hetzelfde welvaartspeil; Napels behoorde tot de grootste steden van Europa. Het gevolg van de lire was dat het liberale Noorden met zijn industrialisering, toestroom van kapitaal en arbeidskrachten een economische opmars inzette, terwijl het feodale Zuiden -de Mezzogiorno - inzakte. Die welvaartskloof bestaat nog altijd, ondanks alle transfers van Noord naar Zuid die eerst verliepen via Rome, en nu ook via de Europese fondsen uit Brussel.

De lire was op maat gesneden voor het Noorden. De munt, te sterk voor het Zuiden, was voor het Noorden zwak genoeg om te exporteren. Het nadeel was dat bedrijfswinsten fiscaal werden afgeroomd zodat Rome geld kon doorsluizen naar het Zuiden. Die subsidies financierden vooral een bestuurlijke onderwereld, met de overheid als grootste werkgever. 'Banen in ruil voor stemmen': Calabrië heeft meer boswachters dan Canada. Maar de noordelijke industrie behield haar voordeel: de relatief zwakke lire bood concurrentiekracht, vooral op een Europese markt.

Europese monetaire integratie smoorde dat voordeel. Begin jaren negentig verliet Italië noodgedwongen het Europees Monetair Stelsel (EMS) waarin Europese munten bijna vaste wisselkoersen kenden. De Italiaanse export was ingestort. Pas nadat Italië het EMS had verlaten en de lire devalueerde, herstelde de export en begonnen de gouden jaren van het 'Italiaanse wonder'. Daaraan kwam drastisch een einde met de invoering van de euro. De Europese munt was - op Duitse maat gesneden - veel te duur voor Noord-Italië. De export zakte in, devalueren kon niet en Italianen leefden op krediet tot de crisis. Nu gaan veel bedrijven in Noord-Italië failliet en teren burgers op spaargelden. De belastingdruk blijft hoog, en werd door Monti verder verhoogd, want de transfers naar de Mezzogiorno moeten doorgaan. Zo niet, dan revolteert het Zuiden.

Verarming
De uitzichtloosheid van het Zuiden gaat gepaard met verarming van het Noorden. Berlusconi buit dat uit, in samenwerking met de Lega Nord die Rome afschildert als het begin van Afrika. Roberto Maroni, leider van de Lega Nord, bepleit de invoering van een parallelle munt naast de euro in de Lombardische regio.

Door toedoen van de Europese monetaire unie broeien in Italië, de derde industriemacht van Europa, ontbindingsverschijnselen van de eenheidsmunt. Italianen houden van de euro maar haten de gevolgen van de euro. Dat is de bittere realiteit achter hun theater.

Derk Jan Eppink is europarlementariër en columnist voor de Volkskrant.


 
Calabrië heeft meer boswachters dan Canada
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden