VerslaggeverscolumnLeen Vervaeke in Beijing

Shi Minglei: mensenrechtenactivist tegen wil en dank

Ze had nooit gedacht dat ze mensenrechtenactivist zou worden. Shi Minglei was een carrièrevrouw, directeur in een bloeiend E-commercebedrijf, een van de grootste spelers op Amazon. Ze had het razend druk, werkte tien tot twaalf uur per dag, was altijd bereikbaar. ‘Een internetbedrijf, hè’, zegt ze met enige weemoed. ‘Alles moet snel.’

Ja, haar man Cheng Yuan had een ngo, waarmee hij mensen met een handicap of besmettelijke ziekte hielp te vechten tegen discriminatie. Daar was Shi trots op: haar man had tal van rechtszaken gewonnen en stond daarmee mede aan de basis van nieuwe wetten. Daar bewonderde ze hem voor, maar ze had er verder niets mee te maken. Ze had het veel te druk.

Tot Cheng midden 2019 gearresteerd werd, en Shi in de val van haar echtgenoot werd meegesleept. Ze werd ondervraagd, onder surveillance geplaatst en bedreigd. Ze werd mede aangeklaagd, voor ondermijning van de staatsmacht, een van de zwaarste misdaden die je in China kunt plegen. Ze werd behandeld zoals veel families van Chinese activisten: schuldig door associatie.

‘Soms heb ik het gevoel dat ik in een ander leven ben gegooid’, zegt ze. ‘Ik had plannen voor een start-up, voor mijn carrière, voor mijn gezin. Nu maak ik geen plannen meer. Nu kom ik enkel nog op voor mijn man.’

Ik ontmoet Shi (34) op de delegatie van de Europese Unie in Beijing, op een bijeenkomst voor de Dag van de Mensenrechten. Ze is een van de zes activisten die zijn uitgenodigd om te spreken, maar van wie er maar twee op de delegatie raken. De andere vier worden door politie in hun huis vastgehouden. Shi is bewust een paar dagen eerder uit haar woning in Shenzhen vertrokken.

Twee dagen later spreken we elkaar uitgebreider, in een restaurant in Beijing. Shi heeft haar 5-jarig dochtertje bij zich, sinds de arrestatie zijn ze onafscheidelijk. Ze wil graag geïnterviewd worden, onder haar echte naam. Alleen aandacht kan de omstandigheden van haar echtgenoot in detentie verbeteren. Ook al komt die aandacht haar zelf duur te staan.

Shi leert Cheng in 2008 kennen, op een bijeenkomst voor hepatitis B-patiënten, die in China vaak worden gediscrimineerd. Shi is op dat moment drager van het virus en dreigt haar baan te verliezen, Cheng leert haar opkomen voor zichzelf.

Shi Minglei met haar dochtertje.

De twee zijn elkaars tegenpolen. Shi is vrolijk en extravert, Cheng ernstig en introvert, al noemt hij zichzelf optimistisch: anders zou hij niet ijveren voor een betere wereld. Shi is spiritueel aangelegd: haar geloof biedt haar veel steun. Cheng is hyperrationeel. ‘Ik heb hem meegenomen naar de kerk, maar hij begon met de predikant te discussiëren’, lacht Shi.

In 2015 vraagt Cheng haar ten huwelijk, maar hij twijfelt of hij er goed aan doet. De Chinese overheid slaat steeds ongenadiger neer op ngo’s en mensenrechtenadvocaten, en familieleden delen vaak in de klappen. Op 22 juli 2019 komt zijn vrees uit: hij wordt gearresteerd, samen met twee collega’s van zijn ngo Changsha Funeng. Sindsdien is niets meer van hen vernomen.

Ook Shi wordt hard aangepakt. Ze wordt 20 uur lang ondervraagd, en de veiligheidsdiensten zetten haar onder druk: ze mag haar dochtertje, dat bij de kinderopvang is, alleen ophalen als ze meewerkt. Bij vrijlating moet ze een document tekenen: ze mag met niemand praten, moet haar bankkaarten en ID-kaart afgeven, haar telefoon en computer. Ze mag nergens heen zonder toestemming.

Shi's man Cheng (l) is al anderhalf jaar spoorloos.

‘Ze wilden dat ik zweeg, zodat ze ongestoord hun illegale praktijken konden voortzetten’, zegt Shi. ‘En ze wilden me als werktuig gebruiken om mijn echtgenoot te dwingen toe te geven. Ik was bang. Ik had het gevoel dat ze me compleet konden doen verdwijnen.’

Shi besluit niet te zwijgen, ze licht de buitenwereld in. Ze wordt opnieuw ondervraagd, wordt thuis opgezocht door politie en gebeld met dreigementen. Ook Chengs broer en zus worden geïntimideerd. En Shi’s moeder en vader, en een vriend met wie ze gaat lunchen. ‘Ze willen je afsluiten van al je relaties’, zegt Shi. ‘Ze willen dat je een geïsoleerd eiland bent.’

Veel familieleden bezwijken onder de druk. De vader van één collega die met Cheng werd opgepakt, protesteert maandenlang op sociale media, maar trekt zich terug als zijn advocatenlicentie dreigt te worden ingetrokken. De broer van de ander werkt bij de overheid en verbreekt alle contact. ‘Mensen zijn bang’, zegt Shi. ‘Ze gebruiken je kind, je werk, je eigendom om je te bedreigen.’

Shi wordt juist hardnekkiger. Ze voert actie voor een eerlijk proces, voor toegang tot advocaten, voor bezoekrecht. Ze is zelf activist geworden, tegen wil en dank. ‘Ik heb hier niet voor gekozen’, zegt ze. ‘Ik ben iedere dag bang. Maar ik moet mijn man steunen. Het enige wat ik kan doen, is met mijn angst leren leven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden